جوهر جسمانی دارای ابعاد سه گانه، از این جنبه که دائما از قوه به فعل می‌رسد دارای یک امتداد و بعد دیگری است که اگر آن بعد دیگر را مبهم اعتبار کنیم اسمش را می‌گذاریم حرکت، و اگر متعین اعتبار کنیم اسمش را می‌گذاریم زمان.

عبارت معروف آخوند: فللطبیعة امتدادان...

اینجاست که مرحوم آخوند آن عبارت معروفش را راجع به اینکه زمان بعد چهارمی است در اشیاء، گفته است. می‌گوید «فللطبیعة امتدادان...» پس طبیعت دارای دو امتداد و دو بعد است، یک بعدش مکانی است که منشعب به سه بعد می‌شود، و بعد دیگرش زمانی است. پس زمان و مکان دو بعد از برای طبیعتند. بنابراین اینکه اختصاص اشیاء به وقت خاص در زمانْ ذاتی است و در غیر زمانْ عرضی است، اگر زمان را مقدار حرکت بدانیم ـ آن طور که قدما قائل بودند ـ و حرکت را عرضی بدانیم و به علاوه حرکت را پدیده‌ای مستقل در مقابل اشیاء بدانیم، مطلب درستی است، ولی اگر زمان را مقدار جوهر دانستیم ـ و امور زمانی هم یا جوهرند یا عرض ـ می‌بینیم آن امور زمانی که ما می‌گفتیم معلّلند به علل خارج، همه با زمان یک چیز از آب درمی‌آیند؛ چون زمان بُعد دیگری از عالم شد و وقتی که بعد دیگری از عالم شد بعد دیگری از جوهر شد. (با توجه به امر دیگری که آقای طباطبایی در حواشی‌شان متعرض هستند مطلب کامل می‌شود، و آن اینکه: یک زمانِ عالَمی و جهانی و کلی داریم که همان زمان جوهری است و به عدد حرکاتِ عرضی جوهر هم زمانهای تبعی داریم. پس تمام پدیده‌های عالم حرکت عین ذاتشان است، پس زمان هم عین ذاتشان است، پس زمان بُعد چهارم طبیعت و یگانه بعد اعراض است.) پس اگر با نظر دقیق نگاه کنیم اختصاص هر حادثه‌ای به زمان خودش عین ذاتش خواهد بود.