عنوان «ربط حادث به قدیم» است که تا اندازه‌ای از این موضوع خارج می‌شویم ولی دو فصلی که بعد از آن فصل می‌آید کاملا مربوط به این مطلب است و در آنجا که مخصوصآ احتجاجات کسانی را که برای زمان ابتدا قائل هستند نقل و رد می‌کنند وارد بحث می‌شویم. پس فعلا بحث به سخن متکلمین محدود است و در این حد تقریبآ جوابش هم تا حد زیادی سهل و آسان و ساده است.

روح بحث

عرض کردیم که روح بحث درباره حدوث زمانی عالم است که بحثی بوده مورد اختلاف فلاسفه و متکلمین. فلاسفه قائل به حدوث ذاتی عالم هستند نه حدوث زمانی عالم به این معنا که عالم در کل و مجموع خودش ـ که از جمله آن مجموع خود زمان است ـ زمانآ حادث است یعنی تمام این عالم با همه ابعاض و اجزاء و همه عناصر و مرکبات و همه افلاک و غیر افلاک زمانآ حادثند یعنی مسبوق به عدم زمانی هستند یعنی اینها با زمانشان مجموعآ مسبوقند به عدم زمانی که آن عدم نوعی تقدم دارد بر این وجود. فلاسفه منکر این مطلب بوده و هستند و معمولا از دو راه وارد می‌شوند، یکی از راه برهان اِنّی به یک معنا، و یکی از راه برهان لمّی.

برهان انّی در رد حدوث عالم

در راه اول می‌گویند حدوث زمانی به این معنا که یک شیء حادث بشود بدون آن که هیچ سابقه زمانی یا مادی برایش باشد، این که شیء از لاشیء مطلق شروع بشود یک امر ناممکن و محال است بلکه طبق اصل «کل حادث مسبوق بقوة و مادة تحملها» و به تعبیر دیگر «کل حادث مسبوق بمادة و مدة» هر حادثی استعداد وجودش قبل از خودش وجود داشته و نیز ماده‌ای که حامل استعداد اوست قبل از این وجود داشته و قهرآ زمانی قبل از زمان حدوثش هم وجود داشته. این را یک اصل کلی می‌دانند و به هیچ حادثی (کل عالم یا جزئی از آن) که مسبوق به یک قوه قبلی یعنی استعداد قبلی نباشد و ماده‌ای که حامل آن استعداد است و زمانی که آن ماده و آن قوه در آن زمان واقع باشند،به چنین حادثی قائل نیستند. از این جهت است که می‌گویند از طرف گذشته هر چه که ما به جلو برویم باز به حادثی قبل از حادثی و حادثی قبل از حادثی می‌رسیم.