مطلبی دارد که متأسفانه فقط به صورت احتمال و فرضیه آن را بازگو کرده و رد شده و ای کاش خودش این مطلب را تعقیب می‌کرد. مطلب این است: اینکه ما قائل به فصل و وصل هستیم و مثلا می‌گوییم «آب غیر از هواست، هوا غیر از آتش است، گیاه غیر از جماد است...»، آیا به این معناست که ما اینها را امور جدا از یکدیگر می‌دانیم؟ یعنی آیا همان جدایی که طرفداران ذیمقراطیس میان ذرات قائل بودند، ما نیز لااقل میان این افراد انواع قائل هستیم؟ یا نه، طبق احتمال دیگر اصلا هوا و آب یک جسمند، جسم واحدی که در یک درجه رقیق‌تر است و در درجه دیگر غلیظ‌تر (مثل خود هوا که هرچه بالاتر برویم رقیق‌تر می‌شود و اصلا در آن بالا خاصیتش فرق می‌کند)؛ یعنی ما هوا و آب را به صورت دو نوع می‌بینیم ولی در واقع اینها مراتب جسم واحدند.

مرحوم آخوند در آنجا به صورت یک احتمال می‌گوید: تمام اجسام عالم یک جسمند و اختلاف در مراتب است، مثل اینکه یک آب در یک جا غلیظ‌تر و متراکم‌تر باشد و در جای دیگر رقیق‌تر؛ یعنی اختلاف اجسام اختلاف مراتب یک حقیقت و یک واحد است[١] نه اینکه مثلا هوا و آب واقعا از یکدیگر منفصل باشند ولی در کنار و مجاور هم قرار گرفته باشند[٢] .

خلاصه مرحوم آخوند در آنجا چنین حرفی زده است، که اگر آن را قبول کنیم آنچه که اینجا آقای طباطبایی به ایشان نسبت می‌دهند به طریق اولی قابل تأیید است. به هرحال مطلب، فوق‌العاده قابل تأمل است.

[١]شیء است كه دارای حركت ذوشئون است؛ مثل اختلاف موجهای دريا كه هيچ موجی عين موج ديگرنيست، ولی در عين حال متموّج واحد است.

. مثل اجزاء آب كه به يكديگر متصلند.

[٢] . اين مطلب نظير فرضيه‌ای است كه امروز پيدا شده كه می‌گويند: اختلاف اشياء فقط مثل اختلافمراتب موج است و الّا در واقع يك حقيقت است.