می‌گویم اگر جسمی به حرکت در آمد، اگر مانعی نباشد، إلی الأبد به حرکتش ادامه می‌دهد، اما شما این مطلب را این طور تفسیر می‌کنید که حرکت نیازمند به محرک نیست، ولی من می‌گویم حرکت نیازمند به محرک هست ولی محرک هر حرکتی مرتبه قبلی آن است.

پس نظریه نیوتن نظریه متکلمین را رد نکرده و متکلم هم در نتیجه عین همان را می‌گوید، با این تفاوت که تفسیر متکلم با تفسیر این آقایان فرق می‌کند.

برویم سراغ حرف بوعلی. می‌گوییم: قانون جبر نیوتن می‌گوید «اگر بر جسمی حرکت وارد شد این حرکت إلی الأبد ادامه پیدا می‌کند»، نظریه ارسطو باطل شد ولی آیا نظریه بوعلی هم که می‌گوید «علت حرکت، میلی است که در اثر قاسر به وجود آمده» باطل می‌شود؟ نه، نظریه بوعلی هم باطل نمی‌شود، ولی تفسیر بوعلی با تفسیر این آقایان فرق می‌کند. این آقایان این پدیده را به این شکل تفسیر می‌کنند : «پس حرکت نیازمند به محرک نیست»، ولی بوعلی می‌گوید: حرکت نمی‌شود نیازمند به محرک نباشد، محرک در اینجا یک میلِ باقی است.

می‌رویم سراغ حرف صدرالمتألهین. به این آقایان می‌گوییم: شما می‌گویید این نظریه که «اگر جسمی را در خلأ حرکت بدهیم این حرکت إلی الأبد ادامه پیدا می‌کند» نظریه ارسطو را رد کرده، آیا نظریه صدرالمتألهین را هم که می‌گوید «در اینجا طبیعت جوهری متغیر شده و وضع جدیدی پیدا کرده و این، طبیعت جوهری جسم است که این جسم را به جلو می‌راند» رد شده است؟ نه، این نظریه هم رد نشده است.

پس این سه تفسیر سر جای خودش باقی است. این نظریات به حسب نتیجه تقریبا همه به یک چیز قائل شدند، یعنی همه رسیده‌اند به اینجا که اگر ضربه‌ای بر جسمی وارد شود و هیچ مانعی در کار نباشد حرکت این جسم إلی الأبد ادامه پیدا می‌کند[١] ، ولی این آقایان از باب اینکه چشمشان فقط به ارسطو بوده و غیر از ارسطو کس دیگری را ندیده‌اند و نظریه ارسطو را هم آن طور محدود توجیه کرده‌اند، نتیجه گرفته‌اند: پس حرکت نیازمند به محرک نیست. متکلم می‌گوید: خیر، حرکت نیازمند به محرک هست و هر مرتبه‌ای از حرکت علت مرتبه بعد است. بوعلی

[١] . البته در اينجا شبهه‌ای هست كه بعدا آن را مطرح می‌كنيم.