ابعاد عالم متناهی است و محدّد الجهاتی در کار است[١] . وقتی هم از شما بپرسیم ماوراء عالم چیست؟ آیا خلأ است یا ملأ ؟ در جواب می‌گویید آنجا نه خلأ معنی دارد نه ملأ؛ چون خلأ و ملأ هردو به فرض وجود جسم است، و اگر جسمی نباشد نه خلأ وجود دارد نه ملأ.

او از فلاسفه می‌پرسد: آیا معنی «تناهی عالم از نظر مکان» این است که تا نهایت عالم، وجود مکانی عالم است و در ماورای آن، عدم عالم است در مکان؟ آیا لازمه متناهی بودن مکان این است که تا آنجا که وجود مکان امتداد دارد وجود مکان است و از آنجا که وجود مکان نیست عدم مکان است در مکان؟ اگر این طور باشد پس از عدم مکان هم وجود مکان لازم می‌آید و باید بگویید ابعاد عالم هم غیرمتناهی است، و حال آنکه شما این حرف را نمی‌زنید. پس همان طور که معنی متناهی بودن ابعاد مکانی این نیست که عدم مکان در آن طرف مکان در مکانی وجود دارد، معنی متناهی بودن زمان هم این نیست که عدم زمان تقدم دارد بر زمان زمانا، یا تأخر دارد از زمان زمانا.

جواب اشکال غزالی

مرحوم آخوند این ایراد را ـ که ایراد مهمی هم هست ـ بدون اینکه بگوید از طرف چه کسی مطرح شده به صورت «إن قیل» ذکر کرده و بعد جواب داده است. در جوابی که ایشان می‌دهند به نظر نمی‌رسد ـ نه خودشان و نه محشّی‌ها ـ مطلب را به طور مستوفی بیان کرده باشند، ولی در عین حال نکاتی ذکر کرده‌اند که نشان می‌دهد با توجه به آنچه که جواب واقعی است این جواب را ذکر کرده‌اند. بعدا که عبارت را بخوانیم می‌بینید عبارت چندان رسا نیست. حالا من بیانی عرض می‌کنم که البته مرحوم آخوند مطلب را به این بیان نگفته‌اند.

ببینید! یک فرق بسیار اساسی بین ابعاد مکانی و بعد زمانی هست و آن این است: در ابعاد مکانی اجزاء مکان در یک مرتبه قرار گرفته‌اند؛ یعنی جزئی از مکان بر جزء دیگر تقدم ذاتی ندارد، بلکه تقدم و تأخر اجزاء مکانْ بالاعتبار است. ]در مکان[ ما باید اول مبدأ محدودی را فرض کنیم، آنوقت با توجه به آن مبدأ محدود

[١] . البته فلسفه معين نمی‌كند كه ابعاد عالم چقدر است، فقط می‌گويد ابعاد عالم متناهی است.