یعنی اگر یکی بالقوه است دیگری هم بالقوه است و اگر یکی بالفعل است دیگری هم بالفعل است. همچنین المتضایفان متکافئان ذهنآ و خارجآ؛ یعنی از جهت ذهنی بودن و خارجی بودن هم همدوش یکدیگرند؛ اگر یکی از آن دو ذهنی است دیگری هم در همان مرتبه ذهنی است و اگر یکی خارجی است دیگری هم در همان مرتبه خارجی است.

حال این مسأله به این صورت مطرح است که شما می‌گویید «امشب مقدم بر فردا شب است»؛ آیا این حرف درست است یا درست نیست؟ معلوم است که درست است. پس میان امشب و فردا شب رابطه تقدم و تأخر است. حال آیا امشب، در ظرفی که وجود دارد مقدم بر فردا شب است یا در وقتی که معدوم است؟ در وقتی که وجود دارد. در مرتبه‌ای که مقدم با صفت تقدمش وجود دارد مؤخر وجود ندارد، و در مرتبه‌ای که مؤخر وجود دارد مقدم وجود ندارد، در حالی که متقدم و متأخر متضایفان‌اند و باید در همان مرتبه‌ای که امشب مقدم بر فردا شب است ]، فردا شب مؤخر از امشب باشد.[ آیا امشب بالفعل مقدم است بر فردا شب یا بالقوه؟ اگر بگویید بالفعل مقدم است، می‌گوییم آیا فردا شب هم بالفعل مؤخر است از امشب؟ اگر بگویید بالفعل مؤخر است، می‌گوییم: وجود خود فردا شب بالقوه است، چطور تأخرش فعلیت دارد؟ پس تأخرش هم بالقوه است. بنابراین تقدم امشب بر فردا شب بالفعل است و تأخر فردا شب از امشب بالقوه است. پس چطور می‌گویید «لمتضایفان متکافئان قوةً و فعلا»[١] ؟

]تقدم و تأخر[ مثل ابوت و بنوت است. آیا در ابوت و بنوت چیز دیگری غیر از ذات أب و ذات ابن وجود دارد؟ نه، چیز دیگری وجود ندارد. البته در این بحثی نیست که در ابوت و بنوت مثل تقدم و تأخر ملاکی وجود دارد، ولی آیا ممکن است ابوت بالفعل باشد و بنوت بالقوه؟ نه، اگر ابوت بالفعل است بنوت هم بالفعل است و اگر ابوت بالقوه است بنوت هم بالقوه است.

پس خلاصه اگر می‌گویید «امشب بالفعل مقدم است بر فردا شب» فردا شب هم

[١] . سؤال : اين تقدم و تأخر ذهنی است.استاد : اگر تقدم و تأخر ذهنی باشد، از قبيل قضايای ذهنيه می‌شود. آيا امشب در ذهن مقدم بر فرداشب است و فردا شب در ذهن مؤخر از امشب است، يا در خارج؟ در خارج. وقتی در خارج باشد ايناشكال وارد می‌شود.