گاهی حرکت را به صورت امری بسیط می‌دانیم و وقتی شیئی از مبدئی تا منتهایی حرکت می‌کند می‌گوییم: این امر دفعةً حادث شد و ـ مثلا ـ یک دقیقه ادامه دارد. اینجا ما حرکت را امری دفعی‌الحدوث و مستمرالبقاء می‌دانیم. لذا اگر از ما بپرسند «آیا حرکتی که پیدا شد هنوز باقی است؟» می‌گوییم هنوز باقی است. اگر یک آپولو را به دور ماه حرکت بدهند و چند روزی هم از حرکت آن بگذرد می‌گوییم آن حرکت هنوز ادامه دارد؛ یعنی ذهن ما این طور حکم می‌کند که یک چیزی پیدا شده که ادامه دارد؛ یعنی آنچه حادث شده امر بسیطی است که همان که در لحظه و ساعت قبل بود هنوز هم هست و ادامه دارد. این همان حرکت توسطی است. بین مبدأ و منتها بودن و متوسط بین مبدأ و منتها بودن، حادث شده است و بعد هم در همه زمان ادامه دارد.

ولی در تعبیر دیگرِ حرکت که همان حرکت قطعیه است، حرکتْ بسیط نیست بلکه مراتب دارد. در لحظه اول مرتبه اول حادث شده و در لحظه دوم مرتبه دوم حادث می‌شود و مرتبه اول معدوم می‌شود و... . در این تعبیر هر مرتبه‌ای که می‌آید مرتبه قبلش معدوم شده است و آنچه استمرار دارد حدوث تدریجی است. هر مرتبه‌ای که حادث می‌شود حدوثش با فناء ]مرتبه قبل[ ملازم است. اگر ما می‌گوییم حرکت «شدن» است، مقصود همان اعتبار قطعی بودن حرکت است. در این اعتبار وجود و عدم متلازم یکدیگرند و مرتبه‌ای که موجود می‌شود عین عدم مرتبه قبل و عین عدم مرتبه بعد است. مراتب تدریجا حادث می‌شوند و فانی می‌شوند.

حرف شیخ در باب حرکت توسطیه و قطعیه

قبلا دیدیم که حرفهای شیخ در این باب مقداری متناقض بود و مرحوم آخوند می‌خواست حرف شیخ را به عنوان تأیید مطلب خودش اخذ کند و می‌گفت: الشیخ أجلّ من أن یناقض نفسه فی کتاب واحد. ولی باید قبول کرد که با اینکه در حرفهای شیخ کم تناقض پیدا می‌شود، در اینجا مطالبش مقداری بوی تناقض می‌دهد. از بعضی حرفهای شیخ استفاده می‌شود آنچه که در عالم عین وجود دارد حرکت توسطی است و از بعضی کلماتش می‌توان استنباط کرد آنچه در عالم عین وجود دارد حرکت قطعی است.

متأخرین از شیخ عموما استنباطشان از حرف شیخ این بوده است که آنچه