این بحث در اینجا تمام شد. آنچه در این فصل مطرح شد اگر به عنوان فصل که مسأله اثبات مبدأ میل بود ، نظر داشته باشیم مسأله خیلی مهمی نیست، ولی اگر به مسائلی که اینجا در ضمن مطرح شده (که خود آن مسائل سزاوار این است که مستقلا مطرح شود) توجه داشته باشیم، می‌بینیم مسائل خیلی مهمی است. یکی همان مسأله سرعت و بطو بود و دیگری مسأله معاوق، که این دو مسأله به یکدیگر بستگی دارند. آیا همان طور که این آقایان می‌گویند، واقعا حرکت همیشه تلاش است و ناشی از تضاد میان دو نیرو است، یا حرکت می‌تواند فقط ناشی از یک نیرو باشد؟ بنای علم امروز (مخصوصا در مسائل فیزیک) بر این نیست که حرکت ناشی از دو نیرو است. البته حرف کسانی که دیالکتیکی فکر می‌کنند و می‌گویند «حرکت معلول تضاد است» مقداری به حرف علمای ما نزدیک است ولی عین آن نیست و چیز دیگری است. به هر حال طبیعیات امروز بر این اساس نیست که حرکت ناشی از تضاد دو نیرو است و همیشه باید دو عامل وجود داشته باشد که یکی اقتضای حرکتی را داشته باشد و دیگری مانع آن حرکت شود و در جنگ میان این دو قوه، حرکت به وجود بیاید.

مسأله مهم دیگری که در این فصل ضمنا مطرح شد این بود که سرعت و بطو را فقط معاوق تعیین می‌کند و بس.

خلاصه، این فصل از این نظر خیلی مهم است. ما ان شاء الله در درسهای بعد هرقدر که بتوانیم، راجع به این دو قسمت مهم بحث می‌کنیم تا ببینیم در مجموع چه چیزی از آب در می‌آید.

[١] . [ظاهرآ در اينجا نباتات در مقابل جمادات و اعمّ از حيوان است.]