حرکت، علت برای زمان است و فقط یک زمان وجود دارد، یا اینکه به عدد حرکتها زمان وجود دارد منتها ما یکی از زمانها را مقیاس برای زمانهای دیگر قرار داده‌ایم؟ بین این دو مطلب خیلی فرق است. یکوقت می‌گوییم در عالم، زمان فقط از یک حرکت انتزاع می‌شود (که این حرکت، یا به قول قدما حرکت وضعی فلک است و یا اگر قائل به حرکت جوهری شویم حرکت جوهری فلک است) و از سایر حرکات زمان انتزاع نمی‌شود، بنابراین در عالم فقط یک زمان وجود دارد. و یکوقت می‌گوییم به عدد حرکاتْ زمان وجود دارد ولی ما اعتبارا یک زمان را مقیاس برای همه زمانها قرار داده‌ایم؛ یا به عبارت دیگر: یک زمان اصلی وجود دارد که همان زمانی است که نمی‌تواند اول و آخر داشته باشد[١] و زمانهای فرعی دیگری هم وجود

دارد که هم اول دارند هم آخر[٢] .

حال می‌گوییم: لازمه حرف مرحوم آخوند در اینجا که مطلب را به این شکل بیان می‌کند که «فرق حرکت و زمان فرق امر مبهم و متعین است» این است که به عدد حرکات عالمْ زمان وجود داشته باشد؛ یعنی علاوه بر آن زمانی که مقیاس همه زمانها و مادر همه زمانهاست و زمان اصلی است زمانهای فرعی و فرزند وجود دارد، کما اینکه علاوه بر حرکت اصلی و مادر، حرکتهای فرعی و فرزند در عالم وجود دارد.

[١] . خوانديم كه: الزمان لا بداية له و لا نهاية.

[٢] . بعدا بايد روی مسأله اصلی و فرعی بحث كنيم.