راه حل حاجی برای اشکال صدق تعریف شیخ بر تقدم بالزمان بعدها خواسته‌اند این مشکل را حل کنند. حاجی در منظومه و در حواشی اسفار بیانی دارد که قابل توجه به نظر نمی‌رسد و ما نتوانستیم مطلب حسابی‌ای از بیان ایشان بفهمیم. ایشان می‌گوید: در باب تقدم بالزمان همان معیاری که شیخ فرموده، صدق می‌کند، اما باید دید در اینجا چه مبدأ محدودی را در نظر بگیریم که نسبتها را با آن بسنجیم[١] . حاجی می‌گوید: آن امر محدود در باب تقدم زمانی «متی» است، نه خود زمان.

در باب مقولات، یکی از مقولات را مقوله متی دانسته‌اند. می‌گویند: متی عبارت است از هیئتِ بودن شیء در زمان؛ یعنی متی عبارت است از صفتی که از وقوع و وجود در زمان و مظروفِ زمان واقع شدن، برای شیء حاصل می‌شود.

در اینجا معنی حرف حاجی این است: «زمان متقدم و زمان متأخر، در متی با یکدیگر فرق دارند؛ یعنی در وقوع در زمان و در انتساب با زمان، با یکدیگر فرق دارند» اما توضیح نمی‌دهد که چرا در انتساب با زمان با یکدیگر فرق دارند؟ وقتی می‌گوییم «دیروز بر امروز تقدم دارد» اگر نقطه خاصی از زمان را در نظر بگیریم، مثلا اول غروب دیروز، نمی‌توانیم اولویتی برای دیروز نسبت به آن نقطه بر امروز نسبت به آن نقطه قائل شویم.

خلاصه حرف حاجی به این مقدار، قابل توجیه نیست.

راه حل علامه طباطبایی

آقای طباطبایی در حاشیه اسفار و در نهایة‌الحکمة بیانی دارند که نقطه اصلی و قابل توجه آن این است[٢] : رابطه اجزاء زمان با یکدیگر رابطه قوه و فعل است؛ یعنی هر مرتبه‌ای از زمان، فعلیت است برای مرتبه قبل و قوه است برای مرتبه بعد.

برای توضیح، این مقدمه را اضافه می‌کنیم: وقتی به زمان نگاه می‌کنیم، اعم از اینکه زمان حقیقت باشد یا موهوم، می‌بینیم که زمان یک امتداد و کشش و یک بعد است. بنا بر مبنای مرحوم آخوند که برای زمان عینیت قائل است و حرکت قطعی را

[١] . گفتيم كه در تقدم و تأخر، امر ثالثی لازم است كه متقدم و متأخر با آن انتساب داشته باشند و در اينانتساب، يكی بر ديگری اولويت داشته باشد.

[٢] . احيانا شايد بتوان گفت ميان حرفهای ايشان هم تناقضی هست.