بنابراین بعضی از مسائلی که در این پنجاه و پنج فصل مطرح شد، به مبادی حرکت مربوط می‌شود، مثل تعاریف: تعریف حرکت، سکون، قوه، زمان. بحثهای دیگری به ارکان حرکت مربوط می‌شود که هرکدام فصولی را دربر می‌گیرد. بحثهای دیگری هم به اقسام و احکام حرکت مربوط می‌شود. اگر ما به این ترتیب بحث کنیم بحثها خیلی خلاصه می‌شود و معلوم می‌شود که در باب «حرکت و سکون» چه مسائلی باید مطرح شود و چه مسائلی استطرادی است. مسائل استطرادی یا نباید طرح شود و یا اگر طرح می‌شود باید با قید «استطرادی بودن» طرح شود[١] تا مخاطب بفهمد این

بحث استطرادی است و ربطی به اینجا ندارد.

مرحله هفتم و هشتم باید به یک مرحله برگردد

مطلب دیگر اینکه: این دو مرحله (یعنی مرحله ٧ و ٨) باید برگردد به یک مرحله. دیدید که حاجی در این مورد اشکالی کرد و البته اشتباه را از نُسّاخ می‌دانست و شاید واقعا هم همین طور باشد. حاجی می‌گفت: «در این کتاب مرحله هفتم تحت عنوان «قوه و فعل» مطرح شده و مسائل حرکت و سکون به مناسبت در ذیل قوه و فعل مطرح شده، ولی بعد تتمه احوال حرکت و سکون به عنوان یک مرحله مستقل آمده». این بود که حاجی احتمال می‌داد این اشتباه اساسا از نساخ باشد و علت اینکه نساخ این کار را کرده‌اند این بوده که آنها دیده‌اند اگر اینجا مرحله مستقلی دست و پا نکنند، جلد اول اسفار[٢] ٩ مرحله می‌شود و ٩ یک عدد شکسته است و باید حتما عشرةٌ کاملة درست بشود.

اتفاقا اینجا اشتباه از نساخ است. بله، در اصل ده مرحله بوده است، ولی مرحله دهم همین جلد دوم اسفار طبع قدیم، یعنی بحث مقولات است. خلاصه، بحث جواهر و اعراض که همان بحث مقولات است، همان مرحله دهم است. در بعضی از نسخه‌های اسفار به اول مباحث جواهر و اعراض که می‌رسد نوشته «المرحلة»، ولی اینکه مرحله چندم است ذکر نشده؛ این همان مرحله عاشره است؛ چنان که در

[١] . مثلا تحت عنوان «استطرادٌ» مطرح شود.

[٢] . [چاپ سنگی.]