بحث درباره تعریف و بیان ماهیت «آن» و کیفیت وجود و عدم آن بود. عرض کردیم که بحث قوه و فعل ما را به بحث حرکت کشاند و بحث حرکت به بحث زمان و بحث زمان به بحث «آن». مرحوم آخوند اینجا برای «آن» دو معنی ذکر کرده‌اند و دو معنی هم ما برای تفهیمِ بیشتر اضافه کردیم. معنی اوّلی که ما برای «آن» ذکر کردیم چنین بود: «کوچکترین واحد زمانی که برای انسان قابل تصور است» که یک معنی عرفی است.

معنی دوم این بود: واحدهای بسیار کوچک و غیرمتقدّر (یعنی بدون کشش)، و به تعبیر دیگر: اجزاء لایتجزایی که زمان از آنها تشکیل می‌شود. قول به جزء لایتجزی برای زمان، نظریه‌ای است که احیانا بعضی از متکلمین داشته‌اند و فلاسفه «آن» به این معنا را به شدت انکار می‌کنند؛ یعنی می‌گویند[١] اینکه زمان مجموعی از آنات باشد و خودِ هر «آن» زمان نباشد و به تعبیر دیگر خود هر «آن» یک مقدار و

[١] . البته اين مطلب فرع بر اين است كه زمان را موجودی خارجی و عينی بدانيم، كه می‌دانيم.