«حدوث زمانی» صادق است یا صادق نیست، بحث ما بحث معنوی است که آیا عالم ازلی است یا ازلی نیست؟ آیا عالم ابتدا دارد یا ابتدا ندارد ولو اینکه درباره عالم این کلمه که «وجودش مسبوق است به عدمش» صدق نکند. شما چه دلیلی برای این مطلب دارید؟

بنابراین بیان غزالی یک بیان دیگر است ولی این حرفی که مرحوم آخوند می‌گوید، روی همان مبنای قبل از غزالی یعنی متکلمین دیگر است که آنها در حدوث زمانی عالم قائل‌اند به تقدم چیزی که آن چیز یک امتداد موهوم و یک عدم است (نه تقدم ذاتی بلکه تقدم غیر مجامع که مقدم با مؤخر در وجود مجامع نیست). شیخ هم همین عنوان (فی أنه لا یتقدم علی ذات الزمان و الحرکة شیء الّا الباری) را ]به این مبحث[ داده، ولی در زمان شیخ حرف غزالی اصلا مطرح نبوده. اینجا حق این است که کسی به مرحوم آخوند اعتراض کند، بگوید اگر شیخ چنین عنوانی را ]به این مبحث [داده، در مقابل متکلمین زمان خودش بوده است که تا زمان شیخ مسأله بیش از آن مطرح نبوده. حق این بود که شما مسأله را با دید بالاتر که دید غزالی به حمایت از نظریه متکلمین بوده طرح می‌کردید. بله، روی آن دید تقدم چیزی غیر از ]ذات باری [بر زمان به نحو تقدمی شبیه همین تقدم زمانی، لا یعقل است، اما این مسأله دیگر را هم اینجا داریم؛ مگر اینکه مرحوم آخوند بگوید که ما فعلا آن مسأله دیگر برایمان مطرح نیست، ما که در حدوث عالم بحث نمی‌کنیم، بحث ما در باب زمان است، می‌خواهیم این حرف را که گفته‌اند بر زمان چیز دیگری هم غیر از ذات باری تقدم پیدا می‌کند نفی کنیم، حالا ما در مقام اصل مطلب نیستیم. مگر چنین حرفی بزند و الّا تقریبآ می‌شود گفت که این حرف مرحوم آخوند قابل نقد است. حالا در همان حدی که ایشان طرح کرده‌اند دو دلیل بر مطلب ذکر می‌کنند.