روی کره‌ای که روی سطحی افقی در حال حرکت است نقطه‌ای[١] فرض کنید. نقطه‌ای هم روی سطح افقی اعتبار کنید. وقتی این کره حرکت می‌کند نقطه‌ای که روی آن است در یک «آن» به نقطه روی سطح وصول دارد، ولی حتی در آنِ دوم هم بقا ندارد. بلکه شیء متحرک در حالی که حرکت می‌کند در هیچ دو آنی در یک مکان نیست؛ یعنی مجموعش در دو آن در یک مکان نیست. در هر آنی که آن را در نظر بگیرید «آنِ» بعدش مکانش عوض شده؛ یعنی مجموع مکانش در «آنِ» بعد غیر از مجموع مکانش در «آنِ» قبل است.

قسم دوم

بعد شیخ می‌فرماید: اما اموری که زمانی‌اند[٢] بر دو نوعند[٣] : بعضی زمانی علی وجه الانطباق‌اند و بعضی زمانی لا علی وجه الانطباق. امر زمانی علی وجه الانطباق یعنی امری که متدرج الوجود است نه دفعی‌الوجود؛ یعنی شیء تدریجا وجود پیدا می‌کند، در حال به وجود آمدن و در حالِ «شدن» است و به وجود آمدنش دفعی نیست. خیلی چیزها در عالم تدریجی‌الوجودند. حرکت را اگر به صورت یک امر مستقل حساب کنیم[٤] امری تدریجی الوجود است، اشیائی هم که به وسیله حرکت به وجود می‌آیند امور تدریجی‌الوجودند[٥] ، مثل خطی که با حرکت به وجود می‌آید. وقتی با پرگار خط مسدودی ایجاد می‌کنیم این خط در زمان به وجود می‌آید؛ یعنی از اول که شروع می‌کنیم تا وقتی که پایان می‌پذیرد زمان می‌خواهد، چه آهسته حرکت بدهیم چه به سرعت حرکت بدهیم. اگر به سرعت نور هم حرکت بدهیم زمان می‌خواهد. هزار برابر سرعت نور هم حرکت بدهیم زمان می‌خواهد. پس این خط

[١] . نقطه به معنای فلسفی نه به معنای عرفی؛ مثلا [پاره] خطی را روی كره فرض كنيد كه قهرا در نهايتآن، نقطه‌ای اعتبار می‌شود. سر سوزن نقطه عرفی است نه نقطه فلسفی.

[٢] . يعنی وجودشان در زمان تحقق پيدا می‌كند.

[٣] . اين مسأله خيلی قابل دقت است و همين است كه مورد اعتراض شديد فخر رازی قرار گرفته.مرحوم آخوند به اشكال فخر رازی جوابی داده است كه آن مقداری كه اينجا فرموده، خيلی قانع‌كنندهنيست. تا آخر فصل بخوانيم، ببينيم از مجموع حرفها چه چيزی به دست می‌آيد.

[٤] . قبلا گفته‌ايم بعدا هم خواهيم گفت كه حركت وجود علی‌حده‌ای از مافيه‌الحركه ندارد.

[٥] . البته خود حركت دوگونه اعتبار می‌شود، لذا برای اينكه اسباب اشتباه نشود ما مثال به اموری ذكرمی‌كنيم كه با حركت به وجود می‌آيند.