بنا بر نظریه قدما جسم به هر حجمی که باشد اگر هیچ عائقی در کار نباشد ضعیف‌ترین قوه‌ها[٢] بیشترین سرعتها را که سرعت غیر متناهی باشد، ]در آن[ ایجاد می‌کند؛ مثلا کره زمین اگر در خودش عائقی نباشد، یعنی در خودش اقتضای بودن در یک جا نباشد، و اگر در جلوی آن، هوا یا ماده دیگری به صورت مانع وجود نداشته باشد، قوه یک بال مگس بیشترین سرعتها را که سرعت غیرمتناهی باشد ]در آن[ به وجود می‌آورد.

به عبارت دیگر: حرف قدما بر این اساس است که اگر نه عائق بیرونی در کار باشد و نه عائق درونی و جسم حالت بی تفاوتی داشته باشد و سبک به تمام معنا (یعنی به دقت عقلی) باشد، یعنی نه در درونش و نه از بیرون ذره‌ای مقاومت در مقابل قوه‌ای که بر آن وارد می‌آید وجود نداشته باشد، چنانچه کوچکترین قوه‌های عالم را بر بزرگترین حجمهای عالم وارد کنیم سریعترین حرکتها که حرکت غیرمتناهی در شدت و سرعت باشد ( یعنی حرکت در لا زَمان) به وجود می‌آید. ]اینجاست که قدما می‌گویند :[ «پس حرکت باید با عائق به وجود بیاید». وقتی که پای عائق به میان آمد این مسأله مطرح می‌شود که: عائق چه مقدار است و قوه‌ای که وارد می‌شود چه مقدار است؟ اینکه قوه کم می‌خواهیم یا زیاد، بستگی دارد به اینکه عائق چقدر است و به حجم جسم ربطی ندارد. حجم جسم فی حد ذاته و از آن جهت که حجم جسم است عائق نیست، بلکه فقط آن قوه درونی جسم و نیز مانعهای بیرونی می‌توانند عائق باشند.

بنابراین در نظریه قدما هر حرکتی باید در میان دو قوه تحقق پیدا کند، به این صورت که از طرفی قوه‌ای جسم را براند و از طرف دیگر قوه دیگری که یا در درون جسم است یا در بیرون آن، بر ضد قوه اول باشد، و قوه اول بر قوه دوم بچربد؛ به هر میزان که قوه اول بیشتر بر قوه دوم بچربد سرعت حرکت جسم بیشتر خواهد بود.

این بود بیان این نظریه. حال بعدا باید ببینیم که آیا این برهان این مدعا را اثبات می‌کند یا نه.

[١] . [علی‌الظاهر استاد جواب اين اشكال را به مباحث آينده موكول كرده‌اند.]

[٢] . مقصودم قوه خارجی است.