خلاصه، این خودش نظریه‌ای بوده و هست که همان طور که موجودات عالم ماوراء طبیعت می‌توانند ابدی باشند، موجودات طبیعت هم می‌توانند الی‌الابد ادامه پیدا کنند، ولی چون طبیعت، دارِ مزاحمات و تضاد است هیچ چیزی نمی‌تواند در آن ابدی بماند. در طبیعت دائما علل مختلف روی یکدیگر اثر منفی می‌گذارند؛ مثلا در ذات یک انسان امکان اینکه تا ابد باقی بماند هست، ولی انسان به این دلیل پیر و فرسوده می‌شود و می‌میرد که در عالم طبیعت دائما نیروهای مخالف حیات از بیرون روی او اثر می‌گذارند.

بنابراین قوا از نظر قابلیت خودشان و از نظر فاعل، امکان بقاء الی‌الابد را دارند، ولی علل خارجی همیشه در آنها اثر می‌گذارد و آنها را پیر و فرسوده می‌کند.

رد این جواب

مرحوم آخوند جواب می‌دهد که مطلب از این قبیل نیست[٢] . ایشان در باب مرگ انسان هم می‌گوید: اگر فرض کنیم هیچ علتی از خارج برای مرگ انسان نباشد، از درون اشیاء و از درون طبیعت، مرگ زاییده می‌شود و این به دلیل حرکت جوهری است. بنا بر حرکت جوهری که موجودات به سوی کمالی حرکت می‌کنند و هر حرکتی غایتی دارد، اگر هم علتی از بیرون نرسد، وقتی که حرکت به غایت خودش برسد[٣] مرگ این موجود می‌رسد و حرکت از راه دیگری و در مسیر دیگری شروع می‌شود.

خلاصه اگر در عالم قاسر و مانع و مزاحمی هم وجود نداشته باشد باز هم مرگ و پایان‌پذیری در عالم وجود دارد. پس این گونه نیست که همه مرگها و پایانها معلول علل خارجی باشند به طوری که اگر تزاحمها از عالم برطرف شود عالم جاودانی شود.

این بحث تمام شد. در جلسه بعد اصل برهان را از نو بررسی می‌کنیم.

[١] . ما اين مطلب را مكرر بحث كرده‌ايم.

[٢] . در سفر «نفس» در باب مرگ و علل مرگ، اين مطلب گفته خواهد شد.

[٣] . به عقيده مرحوم آخوند غايت طبيعت تجرد است.