اینجا مرحوم آخوند مطلبی به صورت «إن قلت» ذکر کرده که این مطلب جزء سؤالاتی است که ابوریحان بیرونی از شیخ کرده است. مرحوم آخوند این مطلب را با «فیه تأمل» می‌گویند و رد می‌شوند. مطلب این است: ابوریحان بیرونی به فلاسفه ایراد گرفته است که اگر دو کره را در نظر بگیریم که یکی از مشرق به مغرب و دیگری از مغرب به مشرق حرکت می‌کند[١] ، باید این دو حرکت را متضاد بگیرید.

بوعلی جواب می‌دهد: «این دو حرکت متضاد نیستند» و تمسک می‌جوید به این جهت که ملاک تضاد، اختلاف بدایات و نهایات است و اینها بدایات و نهایاتشان یکی است، پس بینشان تضاد نیست؛ چون این که مبدأ یک حرکت است منتهای حرکت دیگری است و آن که منتهای یک حرکت است مبدأ حرکت دیگری است و در واقع این که مبدأ یک حرکت است مبدأ حرکت دیگر هم واقع می‌شود.

اینجا مرحوم آخوند مطلب را با «فیه تأمل» به پایان می‌برند.

توضیح حاجی سبزواری

مرحوم حاجی می‌گوید: با این «فیه تأمل» کأنّه مرحوم آخوند می‌گوید حق با ابوریحان است که می‌گوید «میان حرکت غربی و حرکت شرقی تضاد است» و اینکه شما[٢] گفتید حرکت غربی و حرکت شرقی بدایت و نهایتشان یکی است صحیح نیست. شیخ کأ نّه این طور گفته: در حرکت وضعی، ما هر نقطه‌ای را که مبدأ بگیریم همان نقطه منتهاست و مبدأ و منتها در هر حرکت یکی است و تضاد آن وقتی است که حرکتها دو مبدأ و دو منتها داشته باشند. این «فیه تأمل» می‌گوید: اینجا هم دو مبدأ و دو منتها وجود دارد. اگر شما می‌گویید «این شیء که دیروز از اینجا حرکت

[١] . قدما معتقد بودند فلك الافلاك از مشرق به مغرب حركت می‌كند و حركت يوميه از اين حركت پيدامی‌شود، ولی افلاك ديگری در داخل فلك الافلاك (مثل فلك البروج) از مغرب به مشرق حركتمی‌كنند.

[٢] . [ خطاب به ابن سينا.]