مستقیم، از نظر اول و آخر متناهی‌اند، آنهم حرکتهای مستقیم مکانی. اما غیر آن مثل حرکت وضعی و حرکت انتقالی دوری را کسی قائل نیست که مبدأ و منتهای به این معنا دارند.

پس بحث بعدی این است: «معنی مبدأ و منتها چیست؟». در این کتاب به قدر کافی در این مورد بحث نشد و شاید لازم باشد خودمان مقداری در این باره بحث کنیم.

بحث مسافت

رکن دیگر حرکت ما فیه (مسافت) است. اینجا مسائل زیادی قابل طرح است. مقصود از مسافت، آن مقوله‌ای است که حرکت در آن صورت می‌گیرد. در اینجا دو بحث مهم مطرح است: بحث اول این است: «آیا حرکت منحصر است به چهار مقوله معروف و در جوهر حرکت نیست؟». بحث مهم «حرکت در جوهر» باید همین جا مطرح شود. در درجه بعد این بحث مطرح است: «آیا در مقولاتی که تدریج (و به اعتباری: حرکت) جزء ماهیت آنهاست (مثل مقوله أن یفعل و مقوله أن ینفعل) حرکت هست یا نه؟». اینجاست که بحث «حرکت در حرکت» مطرح می‌شود. مرحوم آخوند بحث حرکت در حرکت را در سه چهار فصل متفرق و در نهایت بی‌نظمی مطرح کرده‌اند.

بحث زمان

بحث دیگر در ارکان حرکت، بحث زمان است. هر حرکتی نیازمند به زمان است. اینها از زمان به «ما علیه» تعبیر می‌کنند. اینجاست که بحث دامنه‌دار و طولانی زمان مطرح می‌شود. اصلا آیا زمان در خارج وجود دارد؟ ما حقیقة الزمان؟ آیا زمان می‌تواند طرف (یعنی نهایت) داشته باشد، یا اینکه طبع زمان اقتضا می‌کند که اول و آخر نداشته باشد؟ هل یتقدم علی الزمان شیء غیر الباری؟

بعد به مناسبت بحث زمان، بحث «آن» و اقسام «زمانی» مطرح می‌شود. آنوقت بحث «حرکت توسطی و حرکت قطعی» هم اینجا قابل طرح است، که البته آن را در جای دیگر هم می‌توان قرار داد.

در این کتاب فصلهای متعددی به صورت متفرق درباره زمان داشتیم که همه