مثل اینکه با مکیال مکیل مشخص می‌شود و با مکیل مکیال. ما اغلب با مکیال مکیل را مشخص می‌کنیم. مثلا می‌گوییم: یک لیتر نفت. گاهی برعکس است و مکیال را با مکیل معین می‌کنند. مثلا کسی می‌گوید: در موزه ظرفی دیدم به قدر یک هندوانه. میزان ظرف را با مظروف معین می‌کند. یا می‌پرسیم: ظرفیت این اتاق چقدر است؟ می‌گوید: به قدر اینکه یک انسان در آن بخوابد. اینجا با مظروف اندازه ظرف مشخص شده است.

پس گاهی با حرکت زمان را مشخص و اندازه‌گیری می‌کنیم و گاهی با زمان حرکت را اندازه‌گیری می‌کنیم.

حکمةٌ مشرقیةٌ[١]

این «حکمة مشرقیة» مطلب خوبی است. در این کتاب معمولا هر وقت مرحوم آخوند مطلبی را تحت عنوان «حکمة مشرقیة» بیان می‌کند مطلب خوب و عالی‌ای است و غالبا از مطالب اختصاصی ایشان هم هست. از جمله چیزهایی که تا اندازه‌ای مبهم مانده است این است که اصلا معنی کلمه «حکمة مشرقیة» چیست؟ این تعبیر در خیلی جاها به کار رفته. در ابواب حرکت یک فصل بسیار بسیار عالی داشتیم که مربوط به حرکت جوهریه بود و ایشان آن را تحت عنوان «حکمة مشرقیة» بیان کرد. مسلما این «مشرقیه» در مقابل «مغربیه» است و حتی گاهی این دو تعبیر در مقابل یکدیگر قرار می‌گیرند. در جلد اول و در امور عامه اسفار یک جا آمده: نورٌ شرقی و ظلٌ غربی. بوعلی کتابی در آخر عمرش تألیف کرده است که به پایان هم نرسیده و آن مقداری هم که تألیف کرده چیزی از آن در دست نیست مگر مقداری از منطق، اسم آن را گذاشته: حکمة المشرقیین. منطق این کتاب که به دست ما رسیده، به نام منطق المشرقیین است. این کتاب چاپ نشده بود. اخیرا، در حدود پنجاه سال پیش، نسخه‌ای از این کتاب در مصر به دست آمد و مصریها آن را چاپ کردند. من هنوز این کتاب را ندیده‌ام. نسخه‌ای از این کتاب در دست مرحوم آخوند بوده؛ چون در بعضی از عباراتی که در امور عامه اسفار هست از کتاب حکمة المشرقیین بوعلی سینا نقل می‌کند.

[١] . اسفار ج ٣، ص ١٨٠ (مرحله ٧، فصل ٣٩).