اما نوعی تقدم و تأخر داریم که علاوه بر اینکه تقدم و تأخر، لذاته است (از این جهت مثل تقدم علت بر معلول) امتناع اجتماع متقدم با متأخر هم هست لذاته؛ یعنی محال است که متقدم و متأخر با یکدیگر اجتماع پیدا کنند؛ وجود متقدم ملازم است با عدم متأخر و وجود متأخر ملازم است با عدم متقدم. حرف حکما این است که چنین پدیده‌ای[١] ]و به تعبیر بهتر[ چنین حقیقتی در عالم وجود دارد، یعنی قبلیات و بعدیات بالذاتی که به نحوی هستند که وجود قبل ملازم با عدم بعد و وجود بعد ملازم با عدم قبل است. این همان است که ما آن را تقدم و تأخر زمانی (یعنی به حسب زمان) نامیده‌ایم. این تقدم و تأخر به حسب زمان که اشیاء با یکدیگر چنین مقایسه‌ای می‌شوند، به واسطه وجود تقدم‌ها و تأخرهای بالذاتِ غیر ممکن الاجتماع است. وقتی که سراغ این متقدم و متأخرهای بالذات غیر ممکن‌الاجتماع برویم باز همان تحلیلی که همیشه در باب حرکت یا هر امر متصل دیگر می‌کردیم اینجا هم می‌کنیم: آیا واقعآ این گونه است که شیئی متقدم و شیئی متأخر ]است؟[ آن شیء برای خودش شخصی است و این شیء برای خودش شخصی است؟ یعنی یک سلسله امور منفصل هستند، یکی بالذات تقدم دارد بر دیگری و دیگری بالذات تأخر دارد از آن، و وجود اوّلی ملازم است با عدم دومی و وجود دومی ملازم است با عدم اوّلی؟ یعنی این متقدم‌ها و متأخرها به صورت یک سلسله اشیاء و منفصلاتند؟ اگر فرض کنیم به صورت یک سلسله امور منفصلند یعنی اموری که در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند[٢] ، سؤال می‌کنیم: آیا هر کدام از این منفصلات که در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند جزئی دارد مقدم و جزئی دارد مؤخر؟ هر کدام از این متقدم بالذات و متأخر بالذات‌ها باز وجودش منقسم می‌شود به دو جزء که جزئی مقدم است و جزئی مؤخر، یعنی قابل تقسیم به متقدم و متأخر است، یا نه؟ اگر قابل تقسیم به متقدم و متأخر نباشد یعنی «آن»، نه «آن» به معنای حد زمان (که بعد می‌گوییم آن را قبول داریم و یک امر اعتباری محض است) بلکه «آن» به معنی جزئی از زمان ولی جزء کوچک لایتجزی. به عبارت دیگر می‌شود جزء لایتجزای زمان. براهین

[١] . اگر بشود اسمش را پديده گذاشت و نمی‌شود، به دليلی كه بعدها خواهيم گفت.

[٢] . البته اين مطلب را اينجا نگفته‌اند ولی چون در جاهای ديگر زياد گفته‌اند ديگر اينجا تكرار نكرده‌اند؛ما برای اينكه مطلب روشنتر باشد تكرار می‌كنيم.