اینجا هم هر دو محشّی به مرحوم آخوند تاخته‌اند. می‌گویند: مگر شما قائل به حرکت توسّطیه نیستید؟! مگر شما نگفتید حرکت به دو معنا اطلاق می‌شود: یکی حرکت توسطیه و دیگری حرکت قطعیه؟! معنی حرکت توسطیه این است که وقتی جسمی از جایی تا جای دیگر حرکت می‌کند در آنِ اول امری حادث می‌شود و وجود همان امر تا لحظه آخر استمرار دارد. حالا اگر حرکت حادث باشد معنی حرکت توسطیه این است که از آنِ حدوثش یک امر آنی الحدوث و مستمرّالبقائی داریم تا آخر، و اگر حرکت بِلااول باشد معنی آن این است که یک امر مستمرالبقائی داریم که از ازل وجود داشته و تا ابد هم استمرار دارد. پس شما چطور می‌گویید امر باقی نداریم؟! اصلا معنای حرکت توسطیه این است که امر باقی داریم.

ردّ ایراد حاجی سبزواری و علامه طباطبایی بر اشکال سوم آخوند

این ایراد نیز که ایرادی مبنایی است، به طور قطع بر مرحوم آخوند وارد نیست. تصور حاجی در باب حرکت توسطیه و قطعیه با تصور مرحوم آخوند فرق می‌کند، و آقای طباطبایی هم طوری حرکت توسطیه را فرض کرده‌اند که با آنچه آخوند می‌گوید فرق می‌کند، ولی آنچه مرحوم آخوند گفته طبق مبنای خودش صحیح است و مبنای صحیح هم همان مبنای مرحوم آخوند است.

بر مبنای آقای طباطبایی حرکت توسطیه امری قراردادی است و در واقع ایشان آن حرکت توسطیه مورد اختلاف آقایان را قبول ندارند، بلکه چیز دیگری را قبول دارند که اسم آن را گذاشته‌اند حرکت توسطیه و این یک اصطلاح است. ایشان وقتی می‌گویند حرکت توسطیه، در واقع منظورشان یک قطعه از حرکت قطعیه است و آن حرکت توسطیه‌ای را که در اینجا لازم داریم ایشان قبول ندارند. ایشان این طور می‌فرمایند که اگر هواپیمایی از عراق به طرف ایران در حرکت باشد اگر ما مراتب اجزای مکان را در نظر بگیریم این هواپیما در هیچ دو آنی در یک جا قرار ندارد. اگر طول هواپیما مثلا بیست متر باشد در هیچ دو آنی در یک بیست متر نیست، بلکه در هر آنی در بیست متر دیگری است؛ به این معنا که در آنِ اول اگر در این بیست متر است در آنِ بعدی که ذرّه‌ای جلو رفته دیگر هر جزئش در هر جزء از آن مکان که بوده نیست و در جزء دیگری است. ولی اگر مکان را اوسع از متمکن در نظر بگیریم