حرکت کیفی چطور؟ حرکت کیفی طبعی همین حرکتهایی است که مثلا میوه‌ای رنگ و طعم و بویش تغییر می‌کند. برای حرکت کیفی قسری مثال می‌زنند به آبی که با عامل بیرونی گرم می‌شود. به عقیده قدما در طبع آب برودت است و به طبیعت خودش تمایل به سوی گرما ندارد، ولی با عامل قاسر گرم می‌شود؛ یعنی این کیفیت (گرما) را پیدا می‌کند ولی به قسر. و لهذا به عقیده اینها عامل را که بردارید آب به طبع خودش حرارت را از خودش دفع می‌کند.

البته امروزیها مسأله حرارت را به شکل دیگری بیان می‌کنند. امروزیها معتقد نیستند که آب ]در موقع گرما[ کیفیت جدیدی (به مفهوم فلسفی قدیم) پیدا می‌کند، بلکه معتقدند ]حرارت[ به صورت انرژیهایی ]به جسم[ منتقل می‌شود و در اینجا در واقع نوعی اختلاط است.

آیا حرکت جوهری قسری وجود دارد؟

اما حرکت جوهری؛ آیا حرکت جوهری قسری هم وجود دارد؟ یعنی آیا ممکن است یک تغییر جوهری قسری پیدا شود؟ بله، همین مطلبی که خود مرحوم آخوند گفتند، بهترین مثالش است. ایشان گفت: وقتی ضربه‌ای به یک سنگ وارد کنیم یک تغییر جوهری در آن سنگ پیدا می‌شود و این تغییر جوهری ناشی از طبیعت سنگ نیست. یک وقت نطفه در رحم، یا گیاه در زمین تغییر جوهری پیدا می‌کند، این روی حرکت تکاملی طبیعی است. اما یک وقت ما در اثر ضربه‌ای که از بیرون وارد می‌کنیم تغییری در جوهر شئ ایجاد می‌کنیم؛ این تغییر جوهری، قسری است. مرحوم آخوند می‌گوید: عملیات اکسیری که ارباب اکسیر انجام می‌دهند و فلزی را تبدیل به فلز دیگر می‌کنند[١] تغییر جوهری قسری است.

[١] . مثلا مس را تبديل به آهن می‌كردند. اكسير، تا حدی واقعيت دارد. در قديم عده‌ای اين كار را محالمی‌دانستند، ولی بعضی ممكن می‌دانستند و عمل هم می‌كردند. روی اصول امروز در عملی بودن اينكار جای شك و شبهه نيست.