مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧٢٠
مجـموعه آثار اسـتاد شهيد مطـهری، جلد ١٢، ص ٧٢٠
یعنی مسبوقیت وجود شیء، ولی شما چون نمیتوانید از مقیاسهای عرفی بیرون بیایید و میخواهید همه معانی و مفاهیم و معارف را با همین مصادیق عرفی تبیین کنید، میگویید عرف در مسبوقیت وجود شیء به عدمش، جز مسبوقیت زمانی چیز دیگری تشخیص نمیدهد، پس اجماع ملّیین است بر مسبوقیت زمانی وجود تمام ما سوی الله به عدم زمانیشان.
ما میگوییم اصل این اجماع درست است و تنها ذات واجبالوجود است که برای وجودش عدم سابق فرض نمیشود و تمام موجودات دیگر بر وجودشان عدم خود آنها که عدم واقعی هم هست مقدم است، اما اینکه نحوه تقدم، تقدم زمانی باشد مصداقی است که شما تشخیص میدهید و ما طور دیگری تشخیص میدهیم. ما میگوییم این سبق و تقدم اعم است از اینکه زمانی باشد یا نوعی دیگر.
این است که مرحوم آخوند میگوید: اصلا حدوث و قدم ذاتی معنای جداگانهای است و معنای مشترکی در اینجا نداریم. نهایت حرفی که در اینجا میتوان گفت این است که «اجماع ملّیین بر حدوث عالم (یعنی تقدم عدم عالم بر وجودش) است»، ولی متکلمین میخواهند این تقدم را حتما از قبیل تقدم یک امر مادی بر امر مادی دیگر بگیرند که هردو ظرف زمانی دارند.