در باب زمان هم می‌گفتیم: این گونه نیست که زمان یک حقیقتی داشته باشد و یک کششی، و جاعلْ اول زمان را جعل کند بدون اینکه قبل و بعد داشته باشد، و بعد آن را کش بدهد. اصلا این کش داشتن و امتداد داشتن و مقدم و مؤخر داشتن عین حقیقت زمان است. جعل وجود زمان عین جعل تقدم و تأخرِ میان مراتب برای زمان است؛ چون دو وجود در کار نیست.

خلاصه حرف مرحوم آخوند

حرف مرحوم آخوند این است: ]برای ربط متغیر به ثابت[ به متجدد بالذات نیازمندیم؛ یعنی باید در عالم حقیقتی باشد که در آن، متجدد و تجدد و ما فیه التجدد در خارج و واقع یکی باشند و اختلافشان اعتباری باشد[١] ؛ یعنی در عالم باید چیزی باشد که وجودش عین حرکت باشد. و این فقط در جوهر است و بس؛ چون در اعراض، متجدد غیر از تجدد و مافیه التجدد است[٢] . بنابراین آنچه در عالم با یک «کنْ»، هم اصل وجودش ایجاد می‌شود و هم حرکتش، جز حقیقت جوهریه قائم به ذات که لیس له موضوعٌ، چیز دیگری نیست. ]در حقیقت جوهریه،[ متجدد و تجدد یکی است و تجدد منتزع از ذات آن است. اینجا الخارج من القوة إلی الفعل و الخروج

[١] . لازمه اينكه متجدد و تجدد در خارج يكی باشند اين است كه ما فيه التجدد هم با آنهايكی باشد.

[٢] . سؤال: وضع فلك هم ذاتش عين تجدد است. استاد: بله، عين تجدد است، ولی آيا متجدد هم هست يا متجدد چيز ديگری است؟ يعنی آيا خودوضع است كه خارج می‌شود از وضعی به وضعی يا جسم است كه خارج می‌شود، از وضعی به وضعی؟آنچه در اينجا مهم است تفاوت عرض و جوهر است. [وضع] چون عرض است وجودش وجودناعت است؛ يعنی وجوده فی نفسه عين وجوده لغيره. اين برخلاف وجود نفسی است كه وجود لغيرهندارد؛ يعنی وجوده لنفسه عين وجوده فی نفسه؛ يعنی خودش برای خودش است نه برای غير. وضعرا برای خود وضع نمی‌شود ايجاد كرد، بلكه وضع را بايد به جسم داد؛ به عبارت ديگر: وضعْذی‌وضع نيست، بلكه جسم است كه ذی‌وضع است. جسم است كه يا دارای وضع ثابت است و يامنتقل می‌شود از وضعی به وضع ديگر. جسم است كه بالقوه دارای وضع ديگر است، نه اينكه مرتبه‌ایاز وضع، بالقوه دارای مرتبه‌ای ديگر [از وضع] باشد. خلاصه در باب حركت جوهريه است كه همهاينها صدق می‌كند و علتش هم اين است كه وجود ]جوهر ]وجود قائم بالذات است.