حال با توجه به پیوندی که ما میان بحث تشکیک منطق و بحث تقدم و تأخر برقرار کردیم، علی‌القاعده شیخ اشراق باید بگوید «تمام تقدم و تأخرهای عالم برمی‌گردد به تشکیک در ماهیت» ولی ایشان این مطلب را در اینجا نگفته.

لازمه مبنای مرحوم آخوند

مرحوم آخوند تشکیک را به عامی و خاصی تقسیم کرده؛ یعنی تشکیک مفهومی شیخ را قبول کرده و نوع دیگری که تشکیک خاصی باشد اضافه کرده. پس ایشان علی‌القاعده باید این طور بگوید: تقدم و تأخرها یا در عالم معانی و مفاهیم است[١] ،

و یا در باب حقایق وجودیه. اما مرحوم آخوند هم مطلب را به این صورت نگفته است.

حال باید ببینیم: آیا روی مبانی مرحوم آخوند می‌توانیم مطلب را تمام کنیم؟ ولی به هر حال اشکالی که در باب تقدم و تأخر زمانی گفتیم، به جای خود باقی است؛ یعنی چه حرف شیخ را بگوییم و چه حرف شیخ اشراق یا مرحوم آخوند، نمی‌توانیم مسأله زمان را با تشکیک حل کنیم. مثلا آیا می‌توانیم بگوییم «سعدی که بر حافظ تقدم زمانی دارد، به این معناست که سعدی در زمانی بودن، اشد یا اکمل از حافظ است»؟ نه، این حرفها در اینجا صدق نمی‌کند. پس به هر حال این اشکال به جای خود باقی است.

آیا تقدم و تأخر مشترک معنوی‌اند؟

حال می‌خواهیم مطلب دیگری را عرض کنیم که آنچه در این جلسه تکرار کردم برای ذکر این مطلب بود. آیا اطلاق تقدم بر همه اقسامش به نحو اشتراک معنوی است، یا در بعضی موارد به نحو اشتراک لفظی و مجاز است؟ تازه اگر اطلاق تقدم را به نحو اشتراک معنوی بدانیم، باز هر مشترک معنوی، یا متواطی است یا مشکک. حال آیا تقدم، یک کلی متواطی است یا یک کلی مشکک. آیا می‌توانیم بگوییم «بعضی از اقسام تقدم در تقدمْ بودن، بر بعضی دیگر مقدم‌اند و اولویت دارند»؟ یعنی

[١] . اين همان تقدم و تأخری است كه شيخ گفته.