در اسفار قسمتهایی را در باب زمان متعرض نشده‌اند و نقل و بحث نکرده‌اند، زیرا لازم ندانسته‌اند. در طبیعیات شفا از بعضی قسمتها درباره زمان مفصل‌تر از اسفار بحث شده است، از جمله مجموع عقاید و آرایی که در باب «زمان» تا زمان شیخ بوده است. عدّه زیادی از قدمای فلاسفه اساسآ زمان را یک امر موهوم و غیر واقعی و غیر موجود در خارج پنداشته‌اند و ادلّه‌ای هم اقامه کرده‌اند بر اینکه زمان در خارج وجود ندارد و نمی‌تواند وجود داشته باشد؛ که شیخ از آنها نقل کرده است. و البته نظیر همین عقیده یعنی انکار وجود عینی برای زمان و اینکه زمان را ذهن انسان می‌سازد، در عصر جدید به وسیله یک فیلسوف بسیار معروف که شاید بزرگترین فیلسوف قرون اخیره اروپا باشد، کانت آلمانی، ابراز شده است. او هم معتقد است که زمان ساخته ذهن است و در خارج وجود ندارد، ولو این نظریه بعد از او مورد قبول واقع نشده و رد شده است. صاحبان آن نظریه ادلّه زیادی از همان قدما نقل کرده‌اند که در شفا و همچنین در شرح هدایه مرحوم آخوند ـ که هدایه اثیرالدین ابهری را شرح کرده و ظاهرآ اولین کتابی است که نوشته است ـ نقل و رد شده است. در آنجا ایشان سه دلیل را مفصل نقل می‌کنند و هر سه دلیل را رد می‌کنند. مسأله خیلی مهمی نیست.

پس بعضی اساسآ منکر وجود زمان در عالم خارج هستند. کسانی که قائل به وجود زمان در خارجند باز آراء و نظریات مختلفی قائل شده‌اند. بعضی زمان را جوهر و بعضی عرض دانسته‌اند. کسانی که زمان را جوهر دانسته‌اند بعضی گفته‌اند که زمان یک جوهر جسمانی است و آن عبارت است از خود فلک اطلس، که قدما قائل به این فلک بوده‌اند. بعضی گفته‌اند زمان یک جوهر است ولی یک جوهر مجرد نه یک جوهر مادی. یک جوهر مجرد در عالم وجود دارد به نام زمان، و اشیاء که در زمان واقع هستند یعنی آن نسبتی که اشیاء با آن جوهر مجرد دارند. بعضی اساسآ گفته‌اند زمان یعنی خود واجب‌الوجود، زمان در واقع اسم دیگری است از