یا دو مطلب؟ عجیب این است که حاجی اینجا در یک حاشیه کوتاه جمله «کیفیة تقدیر کل منهما بالاخر» را عطف تفسیری گرفته؛ بنابراین اینها یک مطلب است. ولی واضح است که تعدد و تقدیر دو مطلبند، مخصوصا اینکه در المباحث المشرقیه مسأله تعدد را از مسأله تقدیر جدا کرده است.

مرحوم آخوند ابتدائا می‌گوید «اما المطلب الاول...». این «اما المطلب الاول» همان مسأله تعدد زمان به حرکت و تعدد حرکت به زمان است. بعد آنجا که می‌خواهد مسأله تقدیر حرکت به زمان و زمان به حرکت را ذکر کند عبارت قدری مشوش است. حق این بود که در آنجا می‌گفت «و اما المطلب الثانی» که معلوم می‌شد اینها دو مطلب است. به هرحال این تشویش در عبارت مرحوم آخوند هست و شاید همین سبب شده که حاجی خیال کند که این دو، یک مطلبند.

به علاوه با قطع‌نظر از این جهات، واضح است که اینجا دو مطلب است و خودِ عناوین هم حکایت از دو مطلب می‌کند؛ چون مسأله تعدد حرکت به زمان و تعدد زمان به حرکت به معنی این است که به تبع کثرتی که زمان پیدا می‌کند، حرکت کثرت پیدا می‌کند و به تبع کثرتی که حرکت پیدا می‌کند، زمان کثرت پیدا می‌کند. پس اینجا مسأله کم منفصل و مسأله تعدد و کثرتِ اینچنینی است. ولی مسأله تقدیر و اندازه‌گیری، مربوط به کم متصل است نه کم منفصل. در مسأله تقدیر، بحث این است که وقتی زمان را از جنبه کم متصل اندازه‌گیری می‌کنیم، به تبع زمانْ همان اندازه‌گیری برای حرکت نیز پیدا می‌شود، و بالعکس.

تعدد واقعی و تعدد اعتباری زمان و حرکت

مطلب دیگر اینکه گفتیم عنوان این فصل خیلی جالب است ولی محتوا آنقدر غنی نیست. در عنوان فرموده‌اند «فی کیفیة تعدد الزمان بالحرکة و الحرکة بالزمان». اگر فقط به همین عنوان نگاه می‌کردیم می‌توانستیم مطلب را این طور بیان کنیم که زمان و حرکت گاهی تعدد واقعی پیدا می‌کنند و گاهی تعدد اعتباری. تعدد واقعی مثل اینکه تعدد موضوع حرکت، سبب تعدد حرکت می‌شود. در فصلهای آینده بحث خواهد شد که چه چیزی سبب تعدد و کثرت عددی حرکت می‌شود و چه چیزی سبب کثرت عددی حرکت نمی‌شود. بعدها خواهیم گفت که از آن شش چیزی که