البته گاهی مبدأ و منتها در دو حرکت متضاد حقیقتا با یکدیگر تضاد دارند مثل حرکت از سِفل به عِلو و حرکت از عِلو به سِفل، و گاهی هم ممکن است متضاد به این شکل نباشند مثل دو حرکت افقی از تهران به قم و از قم به تهران؛ این دو حرکت را نیز باید متضاد بدانیم.

گاهی مبدأ و منتها تضادشان را از حرکت می‌گیرند

در اینجا دو مطلب هست که باید عرض کنیم[١] . البته یکی از این دو مطلب در کلمات

خود مرحوم آخوند هم هست. مطلب اول این است: ممکن است انسان در باب حرکت چنین نظر بدهد: حرکتْ چیزی است از نوع کمّیت. البته به تعبیر مرحوم آخوند حرکتْ خودش عین کمیت نیست ولی ذی کمیت هست؛ چون حرکت دو کمیت و مقدار دارد: یکی کمیت مسافت و دیگری کمیت زمان. مثلا وقتی جسمی از قم به طرف تهران حرکت می‌کند این حرکت، امتدادی دارد به امتداد مسافت از قم تا تهران، و همچنین اگر مثلا دو ساعت طول بکشد امتدادی دارد به امتداد دو ساعت. پس هر حرکتی دارای دو کمیت است: کمیت مکانی و کمیت زمانی. این کمیت (چه زمانی و چه مکانی) کمیت جهت‌دار است؛ یعنی کمیتی است از این به سوی آن.

کمیت موجّه و کمیت غیر موجّه

توضیح اینکه: بعضی کمیتها موجه (ذی جهت) نیستند. وقتی کمیت ذی جهت نباشد اول و آخرش اعتباری است؛ یعنی اگر این طرف را اول بگیرید آن طرف می‌شود آخر و اگر آن طرف را اول بگیرید این طرف می‌شود آخر. مثلا یک «متر»[٢] یک

کمیت غیر ذی جهت است. این متر اول و آخر دارد ولی اول و آخرش اعتباری و قراردادی است؛ اگر برای شماره‌گذاری از این طرف شروع کنید این طرف می‌شود اول و آن طرف می‌شود آخر و اگر از آن طرف شروع کنید آن طرف می‌شود اول و این طرف می‌شود آخر. یا مثلا این مسجد را در نظر بگیرید؛ شما می‌توانید این سر مسجد را اول فرض کنید و آن سر را آخر و همچنین می‌توانید آن سر را اول فرض

[١] . شايد هر دو مطلب به يك مطلب برگردد.

[٢] . [اينجا مقصود از «متر» وسيله اندازه‌گيری امتداد است.]