بار دیگر بیاییم سراغ آن برهانی که الهیون آورده‌اند که در جلسه گذشته مقداری از آن را عرض کردیم و این بحثها هر چه تکرار بشود چون خیلی دقیق و عمیق است شاید لازم باشد. گفتیم که الهیون آمده‌اند از بحث حدوث و از بحث تقدم شروع کرده‌اند، گفته‌اند در میان تقدمها بالضروره ما نوعی تقدم سراغ داریم که هیچ قابل انکار نیست و آن تقدمی است که نامش را عجالتآ تقدم زمانی گذاشته‌ایم. مقصود از آن تقدم تقدمی است که متقدم و متأخر با یکدیگر اجتماع ندارند. برهان الهیین از راه تقدم و تأخر غیر مجامع است. بدون شک هر چه را ما در عالم انکار کنیم این را نمی‌توانیم انکار کنیم که نوع خاصی معیت و سبق و لحوق در عالم وجود دارد که در آن، سابق با لاحق غیر قابل جمع است (اسمش را هر چه می‌خواهید بگذارید). به این اعتبار است که تاریخ به وجود آمده است. به قدری هم وجود این بدیهی است که حتی مثل فخر رازی می‌گوید اصلا روی وجود زمان نباید بحث کرد، زمان ظاهرالانّیه و خفی الماهیه است، هر چه بخواهیم بحث کنیم، روی ماهیت زمان باید بحث کنیم و مطلب تقریبآ در این حد است که ما اصلا نمی‌توانیم هیچ چیز را بیان کنیم الّا اینکه وجود زمان را فرض کرده‌ایم. مثلا ما در بیان گذشته هر چه صحبت

[١]