باید تحت عنوان «زمان» مطرح شود. از جمله بحثهایی که درباره زمان باید مطرح شود بحث مهم «سرعت و بطؤ» است. مرحوم آخوند این بحث را به طور متفرق، گاهی تحت عنوان «سرعت و بطؤ» و گاهی ضمن بحث «فی أن کل جسم لابدّ و أن یکون فیه مبدأ میل مستقیم أو مستدیر» مطرح کرده‌اند.

پس دیدید که اگر بعد از فارغ شدن از بحث تعریف حرکت، بحث ارکان حرکت را ذکر کنیم چه قدر از بحثهایی که به طور متفرق در این دو مرحله ذکر شده، در باب محرک یا باب متحرک یا باب مسافت یا باب مبدأ و منتها یا باب زمان داخل می‌شود.

نکته

این نکته را هم باید ذکر کنیم که بعضی مباحث نیز هست که نظیر بحث تعریف حرکت، از مبادی بحث حرکت است و شاید باید ضمن بحث تعریف حرکت مطرح شود. چون تعریف هرچیزی جزء مبادی آن است؛ ضمن آن که حرکت را تعریف می‌کنیم، چیزهایی را هم که جزء مفهوم حرکت است، مثل قوه و فعل، باید تعریف کنیم.

بحث اقسام حرکت

بعد از اینکه از بحث تعریف و ارکان حرکت فارغ شدیم، باید بحثی مطرح کنیم تحت عنوان «اقسام حرکت». مثلا: حرکت یا طبعی است یا قسری. بعد وارد بحث حرکت قسری شویم که این حرکت چگونه حرکتی است؟ (البته این تقسیم را چون از نوع تقسیم قوه فاعلی است، در باب محرک هم می‌توان طرح کرد.) تقسیم دیگر تقسیم حرکت است به طبیعی و ارادی. بحث حرکت توسطی و حرکت قطعی را نیز ـ گرچه این دو از اقسام حرکت نیستند بلکه دو اعتبار و دو معنی درباره حرکت‌اند ـ می‌توان در اینجا ذکر کرد.

بحث احکام حرکت

از بحث اقسام حرکت که فارغ شدیم وارد بحث احکام حرکت می‌شویم. مسائلی در لابلای مباحث این کتاب مطرح شد که از احکام حرکت بود؛ مثل این مسأله که «چه