خلاصه آنچه در این فصل مطرح شده این است: قبلا خواندیم که قدما در سه مقوله أین، کم و کیف حرکت را جایز می‌دانستند و شیخ مقوله وضع را هم اضافه کرد. بنابراین می‌گفتند در شش مقوله دیگر از مقولات دهگانه حرکت واقع نمی‌شود. مرحوم آخوند که قائل به حرکت جوهریه شد، به مقولاتی که حرکت در آنها واقع می‌شود یک مقوله دیگر هم اضافه کرد. بنابراین در پنج مقوله اضافه، متی، جده، فعل[٣] و انفعال[٤] حرکت واقع نمی‌شود.

[١] . اسفار ج ٣، ص ١٨٦ (مرحله ٨ ، فصل ٢).

[٢] . اين هم نشانه‌ای ديگر از بی‌نظميهايی است كه در كتاب اسفار هست. حق اين بود كه اين فصل و آنفصل در يكديگر ادغام می‌شد.

[٣] . «فعل» كه گاهی به آن «أن‌يفعل» هم گفته می‌شود، در باب مقولات به معنی تأثير تدريجی است و غيراز آن فعلی است كه در باب افعال باری از آن بحث می‌شود.

[٤] . «انفعال» كه گاهی به آن «أن‌ينفعل» هم گفته می‌شود، به معنای تأثّر تدريجی است.