در اینجا بهتر بود مرحوم آخوند توضیح بیشتری می‌دادند. حاجی ]به آن عارف[ می‌گوید: اینکه شما می‌گویید «لازمه اینکه اجسام قدیم زمانی باشند، تقدم زمان بر عالم است» مثل این است که کسی اخذ به مفهوم ظاهر لفظ کند، مانند نقلیات که در آنها به مفهوم ظاهر لفظ تمسک می‌کنند[١] .

حاجی می‌گوید: مگر اینجا جای تمسک به ظاهر لفظ است؟! باید مقصود را دریافت کرد. به قول مرحوم آخوند آنها که می‌گویند «عالم قدیم زمانی است» مقصودشان این است که عالم مسبوق به عدم زمانی نیست، و همین مطلب در جواب این عارف کافی است.

ادامه جواب

بعد مرحوم آخوند می‌گوید: اما آن مطلبی که گفتید «آیا مقصود حکما این است که عالم مع الله است؟»، هیچ وقت فیلسوف چنین چیزی نمی‌گوید؛ در اینجا آنچه فیلسوف درک می‌کند همان چیزی است که شما درک می‌کنید.

مرحوم آخوند: فالمصیر فی هذه المسألة إلی ما حقّقناه

ایشان در آخر این فراز از بحث می‌گوید: فالمصیر فی هذه المسألة الی ما حقّقناه در باب حدوث عالم. بعد نوعی ابتهاج می‌کند و می‌گوید: این مطلبی که ما در باب حدوث عالم براساس حرکت جوهریه گفتیم، اولین بار در دنیا از طرف ما گفته شده و نه از حکمای غیر اسلامی و نه از حکمای اسلام تاکنون احدی به این مطلب نرسیده است.

البته مطلب همین طور است که مرحوم آخوند می‌گوید، ولی خود ایشان در بعضی جاها که احساس وحشت و تنهایی می‌کند کوشش می‌کند که اقوال حکمای

[١] . در عبارات اين عارف كلمه «مشعر» به كار رفته است.