طریق نفی سه قسم، قسم چهارم را اثبات می‌کنند. اگر می‌توانستیم با برهان اثبات کنیم که تقابلی غیر از این چهار نوع امکان وجود ندارد، در اینجا از همین راه می‌رفتیم و می‌گفتیم تقابل بین جهات تقابل سلب و ایجاب و عدم و ملکه و تضایف نیست، پس تقابل تضاد است. ولی عرض کردیم که این مطلب که اقسام تقابل منحصر در این چهار قسم است، ثابت نیست و خود مرحوم آخوند در باب تقابل از جمله بحثهایی که مطرح می‌کند تقابل وحدت و کثرت است. بعد این سؤال برایشان مطرح می‌شود که «تقابل بین وحدت و کثرت چه نوع تقابلی است؟ آیا تقابل ایجاب و سلب است یا عدم و ملکه یا تضایف و یا تضاد؟». هیچ‌کدام از این چهار قسم درباره تقابل بین وحدت و کثرت صدق نمی‌کند. بعد خود ایشان می‌گوید «پس تقابل بین وحدت و کثرت نوع پنجمی از تقابل است». پس مانعی ندارد تقابل نوع پنجمی هم وجود داشته باشد. آقای طباطبایی هم، اینجا و جاهای دیگر می‌گویند : تقابلهایی وجود دارد که از نوع تقابلهای چهارگانه نیست.

در تقابل حرکتها هم که واقعیتهایی موجهه هستند اگر تقابلها را منحصر به آن چهار تقابل بدانیم، از همان راهی که دیگران رفته‌اند می‌رویم و می‌گوییم آن سه نوع تقابل نیست پس نوع چهارم است که تضاد است، و خود جهات با یکدیگر تضاد دارند نه مبدأ و منتهاها؛ یعنی خود ماهیت حرکت در این جهت با ماهیت حرکت در آن جهت تضاد دارد. اما اگر گفتیم دلیلی بر انحصار تقابلها در چهار نوع نداریم این خودش نوع دیگری از تقابل است.

منشأ تقابل حرکتها فقط تقابل منتهاهاست

مطلب دیگر اینکه: ممکن است ما اینجا حرف دیگری بزنیم و بگوییم: تا اینجا گفتیم که تقابل حرکات به تقابل مبدأ و منتهاهاست؛ یعنی اگر مبدأ و منتهای دو حرکت بر خلاف یکدیگر باشند و آنچه مبدأ این حرکت است منتهای آن حرکت باشد و آنچه مبدأ آن حرکت است منتهای این حرکت باشد[٢] مسلما بین این دو حرکت تضاد

[١] . در دو سه جای همين كتاب هم ديديم.

[٢] . مثل حركت صاعد و حركت هابط.