اما اگر نسبت حرکت به متحرک، بالذات باشد، یا این گونه است که مبدأ حرکت از خارج است و یا اینکه مبدأ حرکت از داخل است. اگر مبدأ حرکت از خارج باشد به آن می‌گوییم حرکت قسریه؛ مثل اینکه به سنگی ضربه‌ای وارد کنیم که به طرف بالا برود.

حرکت ارادی و حرکت طبیعی

اما اگر مبدأ حرکت عاملی درونی باشد و ]حرکت[ از عاملی از ذات شئ سرچشمه بگیرد این هم باز دو قسم است: یا مقرون به شعور و ادراک است یا نه. اگر مقرون به شعور و ادراک بود به آن می‌گوییم حرکت ارادی، و اگر مقرون به شعور و ادراک نبود به آن می‌گوییم حرکت طبیعی.

نقد تقسیم مذکور

این، چهار قسمی بود که اینجا ذکر کرده‌اند. ولی این تقسیم تقسیم صحیحی نیست و شاید خود مرحوم آخوند هم در بعضی جاهای دیگر آن را قبول نداشته باشند، گرچه در اینجا آن را از کتابهای دیگران نقل کرده و رد شده‌اند.

تقسیم حرکت به بالذات و بالعرض

حقیقت این است که اینجا تقسیمات متعددی است که با یکدیگر تداخل کرده‌اند. اگر بخواهیم درست تقسیم کنیم، از اول باید این طور بگوییم: «حرکت یا بالذات است یا بالعرض». این یک تقسیم است که ربطی به تقسیمهای دیگر ندارد.

تقسیم حرکت به بالطبع و بالقسر

بعد می‌گوییم هریک از این دو قسم[١] یا بالطبع است یا بالقسر. «بالطبع» اصطلاحا با «بالطبیعه» متفاوت است. حرکت بالطبع یعنی حرکتی که شئ لو خُلِّی وَ طَبعَهُ (یعنی

[١] . يعنی بالذات و بالعرض.