حرفی که شما می‌گویید، با مبنای خودتان جور درنمی‌آید، با مبنای حرکت جوهریه جور درمی‌آید. این، خلاصه حرفهایی است که مرحوم آخوند در چند صفحه این فصل بحث کرده. حال به آن قسمتهایی که ایشان از کلمات شیخ می‌خواهد بر حرکت جوهریه استنباط کند به طور اجمال اشاره می‌کنیم.

استناد ملاصدرا به کلام شیخ بر حرکت جوهری

شیخ گفته است غایات زمان یا غایات حرکاتی که منشأ انتزاع زمان هستند (حرکات فلکیه) تدریجیالوجود است و از نوع تصورات و معرفتهای حاصل پی درپی است. در اینجا شیخ تصریح نمی‌کند که این معرفتها به نحو علم حضوری است یا علم حصولی، حتی خود مرحوم آخوند هم به این مطلب تصریح نمی‌کند. مرحوم آخوند به این مطلب چسبیده که این تغییرات غائی که در نفوس افلاک پیدا می‌شود، این معرفتهای پی در پی که برای آنها پدید می‌آید، این تصورات پی در پی و علی‌الاتصال[١] ]دلالت بر حرکت جوهری دارد. [می‌گوید پس شما به یک نوع تغییر علی‌الاتصال در نفوس فلکیه قائل شدید. این تغییرات چه ماهیتی دارد، عرضی است یا جوهری[٢] ؟ می‌گوید این تغییرات باید جوهری باشد، برای اینکه این معارف علی‌الاتصال که بالاخره از سنخ حرکت است چون تدریجیالوجود است، همان تصور مبادئ عالی است، این تصورها تصور عرض که نیست، تصور جوهر است و خود شما تصور جوهر را جوهر می‌دانید نه عرض. پس کمالات تدریجی که برای نفوس فلکیه پیدا می‌شود یک سلسله کمالات جوهری است. این، نقضی است که مرحوم آخوند بر شیخ کرده است.

پاسخ به نیابت از شیخ

ممکن است کسی این نقض را از طرف شیخ به مرحوم آخوند جواب بدهد، بگوید

[١] . «پی در پی» معنايش اين نيست كه تصوری پيدا می‌شود، بعد از لحظه‌ای تصور ديگر پيدا می‌شود و...زيرا همين طور كه خود اين اوضاع تدريجآ يعنی آنآ فآنآ و علی‌الاتصال تغيير پيدا می‌كنند، آن معارفهم كه غايات است قهرآ علی‌الاتصال تغيير پيدا می‌كنند.

[٢] . از بحث خارج شد، رفت دنبال اينكه به شيخ نقض كند كه تو خودت حرفی زدی كه اين حرف،حركت جوهری می‌شود.