از یک جهت یک امر ثابت باقی قدیم است. اشکال این است که اصلا حرکت از آن جهت که حرکت است جنبه دوام ندارد، بلکه حرکت حدوث بعد از حدوث و حدوث علی‌الاتصال است. پس این مطلب از اساس غلط است، چون این گونه نیست که حرکت از یک حیث دائم و باقی باشد و از حیث دیگر حادث و متجدد، حرکت دو حیث ندارد، بلکه یک حیث دارد که همان حیثیت تجدد دائمی است.

اشکالهایی که بر ایراد سوم آخوند وارد شده است

این ایراد هم به دو نحو مورد اشکال واقع شده بود. اول اینکه گفته‌اند: این مطلب شما خلاف آن چیزی است که خودتان و دیگران در مسأله حرکت توسطیه قائل هستید. ما قبلا خواندیم که حرکت دو معنا دارد: یکی «توسط» و دیگری «قطع»، و گفتیم که اختلاف نظر است که آیا در حرکتْ آن جنبه قطع وجود دارد و جنبه توسط امر انتزاعی است، یا توسط وجود دارد و قطع امر اعتباری است. و نیز در گذشته خواندیم که شیخ در بسیاری از کلماتش تصریح دارد که حرکت توسطیه موجود است و حرکت قطعیه امری اعتباری است (گو اینکه از بعضی کلمات شیخ استفاده می‌شود که حرکت قطعیه هم وجود دارد) و غیر از شیخ همه معتقدند که حرکت توسطیه وجود دارد و حرکت قطعیه امری اعتباری است، و خود شما[١] هم قائل شدید که هم حرکت قطعیه وجود دارد و هم حرکت توسطیه. حال می‌گوییم شما که قائل به حرکت توسطیه بودید در حالی که قول به حرکت توسطیه قول به این است که در حرکت یک امر دائم باقی هست، چطور در اینجا انکار می‌کنید؟

اما اشکال نقضی آقای طباطبایی این است: اگر این ایراد در باب حرکت وارد باشد (که وارد نیست به همان دلیل توسط[٢] )، به خود شما هم که قائل به حرکت جوهریه هستید وارد است؛ چون شما هم که قائل به حرکت جوهریه هستید چاره‌ای ندارید از اینکه در جوهر به یک امر باقی دائم قائل شوید که منطبق است با حرکت به معنی توسط، و نیز به یک امر غیر دائم و متدرج که منطبق است با حرکت به معنی قطع[٣] ، بنابراین هر جوابی که شما می‌دهید قدما هم همان جواب را می‌دهند. اگر این

[١] . [يعنی مرحوم آخوند.]

[٢] . [يعنی همان اشكال اول بر ايراد سوم آخوند، كه قبل از همين ايراد نقضی علامه طباطبايی ذكر شد.]

[٣] . در گذشته در كلمات خود آخوند خوانديم كه همان طور كه حركت دارای دو حيثيت توسط و قطع

است، ما فيه الحركة و متحرك نيز دارای دو حيثيت توسط و قطع می‌باشند، و حتی زمان هم دوحيثيت دارد: حيثيت توسط كه به آن «آنِ سيال» می‌گويند و حيثيت قطع كه همان زمان مستمر و بُعداست.