طور باشد که مثلا اگر سنگ یک کیلویی سه دقیقه حرکت می‌کند سنگ سه کیلویی یک دقیقه حرکت کند؟ شاید کسی بگوید: همان طور که خودتان در فصل قبل گفتید، نقش معاوقت در تحدید سرعت است نه در تحدید مدت[١] ؛ یعنی چه مانعی

دارد که هر دو جسم سه دقیقه حرکت کنند ولی با دو سرعت متفاوت؛ یعنی سرعت جسم عظیم یک سوم سرعت جسم صغیر باشد. مثلا جسم صغیر در سه دقیقه، سیصد متر را طی کند و جسم عظیم صد متر را. خود شما قبلا اصلا از همین راه وارد شدید و گفتید که نقش معاوق تحدید سرعت است و هرچه معاوق بیشتر باشد سرعت کمتر است و هرچه کمتر باشد سرعت بیشتر است. ممکن است نقش معاوق فقط در همین جهت باشد و در مدت و زمان نقشی نداشته باشد.

پس ما از راه ]این[ برهان نمی‌توانیم ثابت کنیم که کثیرالمعاوق و قلیل‌المعاوق باید از نظر زمان یا عدد تفاوت داشته باشند. شما با برهان بیش از این ثابت نکردید که باید میان کثیرالمعاوق و قلیل‌المعاوق تفاوت باشد. ما هم می‌گوییم این مطلب را قبول داریم و هیچ خدشه‌ای در آن نیست، ولی آیا این تفاوت باید تفاوت در مدت باشد؟ ممکن است این تفاوت، تفاوت در سرعت باشد، نه تفاوت در مدت.

حال می‌گوییم: اگر این تفاوت، تفاوت در سرعت باشد نه مدت، مطلب از این قرار می‌شود که هردو ]قوه قسری[ حرکت غیرمتناهی مدةً ایجاد می‌کنند، ولی یک حرکتِ مثلا با سرعت صد متر در دقیقه و دیگری حرکت با سرعت سیصد متر در دقیقه. پس، از نظر مدت، هردو، حرکتِ غیرمتناهی ایجاد کرده‌اند و بینشان تفاوتی نیست، ولی از نظر سرعت، حرکتِ متناهی ایجاد کرده‌اند و بینشان تفاوت است. مثلا خورشید زمین را به دور خودش می‌چرخاند و سیاره بزرگتری را نیز به دور خودش می‌چرخاند و هردو حرکت، قسری است. در اینجا خورشید برای هردوی اینها حرکت غیرمتناهی مدةً ایجاد می‌کند، ولی سیاره بزرگتر را با سرعت کمتری به حرکت درمی‌آورد و زمین را با سرعت بیشتری.

خلاصه، چنین اشکالی اینجا قابل طرح است.

اینجاست که معلوم می‌شود چقدر مسائل این فصل با مسائل فصل قبل ارتباط دارد و باید به این دو فصل با هم رسیدگی کرد و نمی‌شود جداگانه رسیدگی کرد.

[١] . ما اين مطالب را بر اساس فرضيه می‌گوييم، نه بر اساس علوم تجربی كه حساب ديگری دارد.