صدرالمتألهین می‌گوید: هیچ کدام از این دو نظر صحیح نیست؛ البته ایشان در مقایسه میان حرف شیخ و حرف شیخ اشراق، حرف شیخ را قبول می‌کند، ولی می‌گوید: تشکیک حقیقی در مراتب وجود است[٢] و اصلا به مفاهیم و ماهیات مربوط نیست، نه ماهیات عرضی و نه ماهیات ذاتی. تشکیک حقیقی در نهایت امر به وجود برمی‌گردد و در ماهیات هم احیانا به تبع وجود تشکیک پیدا می‌شود، آنهم نه ماهیات ذاتی، بلکه همانهایی که شیخ کلی عرضی دانسته، که اینها هم در واقع ماهیت نیستند، چون مشتق‌اند و مشتقات مصداق واقعی ندارند. پس در ماهیات و مفاهیم عرضیه، به تبع وجود تشکیک پیدا می‌شود.

پس گرچه منطقیین این طور که ما تحلیل کردیم تحلیل نکرده‌اند، ولی رسیدیم به اینجا که در کلی مشککی که منطقی می‌گوید، باید مبدأ اشتقاقی وجود داشته باشد و لااقل دو امر دیگر وجود داشته باشد که این دو امر مصداق ذاتی آن نیستند ولی انتساب به آن دارند و در انتسابشان به آن متفاوت‌اند.

ارتباط بحث کلی مشکک با بحث تقدم و تأخر

در اینجا حرف منطقیین در باب کلی متواطی و مشکک نزدیک می‌شود به حرف فلاسفه در باب تقدم و تأخر که در فصل بعد آمده. متأخرین از فلاسفه[٣] وقتی که دنبال جامع مشترک میان اقسام تقدم و تأخر رفته‌اند، به اینجا رسیده‌اند که اصلا معنای تقدم و تأخر این است که دو شیء در امر سومی اشتراک داشته باشند و آنچه که یکی از این دو شیء از امر مشترک دارد دیگری دارد و این دیگری از همان امر

[١] . منظومه، المقصد الاول، الفريدة الاولی.

[٢] . ايشان اين مطلب را از اصالة‌الوجود نتيجه گرفته است.

[٣] . اين حرف از متأخرين است نه متقدمين.