آیا وقتی که در مورد حرکت مکانی می‌گوییم «مسافت عین حرکت است یا نه؟» مقصودمان از «مسافت» همین مقدار زمینی است که بین تهران و قم است؟ معلوم است که چنین چیزی مقصود نیست.

هر جسمی نیاز به «أین» دارد. «أین» عبارت است از هیئت وقوع شیء در مکان. پس اول باید برای جسم مکان تصور کنیم تا «أین» تصور شود. الان این کتاب، در مکان وجود دارد. حال، مکان یا به معنایی است که اشراقیین می‌گویند، یا به معنایی است که مشائین اعتقاد دارند. اشراقیین می‌گویند: الان فضایی وجود دارد که چه جسمی باشد چه نباشد، این فضا وجود دارد و اجسام در فضا ریخته شده‌اند. این فضا یک فراغ و خلئی است از اجسام مادی که اجسام مادی آن فراغ و خلأ را پر کرده‌اند. الان این کتاب به اندازه حجم خودش در آن فضا قرار گرفته.

اما مشائین به چنین مکانی اعتقاد ندارند و می‌گویند اصلا مکان غیر از خود اجسام چیز دیگری نیست. پس معنی «مکان این جسم» چیست؟ می‌گویند: هر جسمی محاط است به یک سلسله اجسام دیگر. الان این کتاب که روی زمین قرار گرفته، از سطوح مختلفی محاط به هواست و یک سطحش هم محاط به زمین است. مکان این کتاب عبارت است از آن سطحهایی از هوا و جسم که بر سطحهای این کتاب احاطه دارند؛ آن سطحها محیط‌اند و این سطحها محاط. پس «این در مکان واقع است» یعنی این، محاط است به یک عده اجسام دیگر.

غرض اینکه چه مکان را به این معنا بگیریم چه به آن معنا، ممکن است جسم تغییر مکان بدهد. وقتی این کتاب را از اینجا حرکت بدهیم به جای دیگر، اگر مکان را به معنای فراغ و فضا بدانیم این کتاب از فضایی به فضای دیگر منتقل می‌شود؛ یعنی قسمتی از فضا را اشغال کرده بود و تدریجا قسمتهای دیگر را اشغال می‌کند. اگر هم مکان را عبارت از سطحهای محیط بدانیم باز جسم در حال تغییر این سطحهاست.

حال که این مطلب روشن شد می‌گوییم: «أین» عبارت است از خصوصیتی که

[١] . همچنين به اعتباری هوا.