بحث درباره علت زمان بود که علت زمان نمی‌تواند خودش زمانی باشد. بعد در ذیل کلام، ایشان فرمودند همچنین علت مکان و سایر مشخِصات هم نمی‌تواند همان مشخِص را داشته باشد؛ یعنی اختصاص به زمان ندارد، همچنان که زمان که یکی از مخصصات اجسام در این عالم است علت آن نمی‌تواند متشخص به همین تشخص باشد، مکان و وضع و کمّ و کیف و سایر خصوصیات و مشخِصات هم علتشان نمی‌تواند متشخص به خود اینها باشد، باید غیر متشخص به اینها باشد. در این صورت همچنان که در باب علت زمان گفتیم که باید یک امر مفارق باشد چون هر جسم و جسمانی متشخص به زمان است، قهرآ درباره علت این مشخِصات هم باید همین حرف را بزنیم، بگوییم باید یک امر مفارق باشد، به بیانی که ایشان دارند و عرض می‌کنیم.

در اینجا باز نوعی تشویش و ابهام در عبارت مرحوم آخوند هست. ابتدا

[١] . الاسفارالاربعه، ج ٣، م ٧، ف ٣١، ص ١٢٣.