حالی که آن زمانی را که ظرف عدم خودم اعتبار می‌کنم، درواقع ظرف وجود غیر من بوده است. عدم من همان است که با وجود من مرتفع شده، ولی در عین حال صادق است که به نحو سلب تحصیلی بگویم «لستُ موجودآ فی سنة ١٢٠٠». اما نفس‌الأمریت عدم من در آن سال عین نفس الأمریت ]وجود[ اشیاء دیگر است؛ اگر آن اشیاء وجود نداشتند این عدم هم در آن ]ظرف[ اعتبار نمی‌شد.

بعد ایشان گفته: چنان که در موجودات زمانی که هم‌عرض‌اند، در هر وجودی عدم وجود دیگر اعتبار می‌شود، در وجودات طولی هم همین طور است. من در طبیعت وجود دارم و در ماوراء طبیعت وجود ندارم. پس وجود علل ماوراء طبیعی که بر وجود من احاطه دارند، مرتبه عدم من است. آنها سبقی بر من دارند که با سبقهای دیگر متفاوت است. اسم این سبق را سبق دهری می‌گذاریم. پس راسم عدم دهری من، وجود مجردات عالم دهر است، که چون من در عالم دهر نیستم نیستی من در عالم دهر است و چون آن عالم بر عالم طبیعت تقدم دارد، نیستی من هم بر وجودم تقدم دارد. پس این یک نوع تقدم دیگر است.

نظر مرحوم آخوند درباره حدوث دهری

مرحوم آخوند بدون اینکه اسمی از حدوث دهری ببرد می‌فرماید: این مطلب اشتباه است. در باب علت و معلول، آنهم در باب علل ایجادی و ایجابی، مرتبه وجود علت به هیچ وجه مرتبه عدم معلول نیست، بلکه مرتبه وجود علت مرتبه وجود معلول است به نحو اشد. این در وجودهای متباین است که وجود یک شیء راسم عدم دیگری است، اما در وجودهای طولی که یک وجود بر وجود دیگر احاطه دارد هرگز عدم ]یکی[ در مرتبه ]دیگری[ اعتبار نمی‌شود.

این مطلبی است که ریشه حدوث دهری را می‌زند و مرحوم آخوند به مناسبت رد و ایراد با محقق دوانی آن را در اینجا طرح کرده است.

ادامه مطالب محقق دوانی

بعد محقق دوانی مطلب دیگری را به صورت «ان قلتَ، قلتُ» طرح کرده است. ایشان گفته: شما می‌گویید «الماهیة لیست موجودة فی مرتبة ذاتها»؛ چطور می‌توانید از طرف دیگر بگویید «الماهیة لیست معدومة فی مرتبة ذاتها»؟ آیا این