پس سخن مرحوم آخوند این شد که حدوث ذاتی به معنی مسبوقیت وجود ماهیت به این لیسیت بسیط است. وجود ماهیت مسبوق است بأنّها لیست موجودة فی مرتبة ذاتها. البته مرحوم آخوند به این مطلب اشاره نکرده است که وجود ماهیت همچنین مسبوق است بأنّها لیست معدومة فی مرتبة ذاتها، که البته این ضرری به بحث نمی‌زند و همین مقدار که وجودْ مسبوق به لیسیت در مرتبه ذات باشد کافی است.

این بود اصل تقریری که مرحوم آخوند در اینجا کرده‌اند.

کلام محقق دوانی

بعد ایشان وارد مطلب علامه دوانی می‌شود. علامه دوانی به سخن شیخ اشکال گرفته و خواسته است بگوید حدوث ذاتی تصویر درستی ندارد. مرحوم آخوند مطالب او را نقل می‌کند و حتی عباراتی را که چندان به اصل و جوهر بحث ارتباط ندارد می‌آورد و نقض می‌کند.

علامه دوانی، اول این سخن شیخ را که گفته «الممکنُ من ذاته أن یکون لیس و من علته أن یکون أیس» نقل کرده و بعد نیز این ایراد را نقل کرده که اگر ممکن من ذاته أن یکون لیس باشد، ممتنع الوجود می‌شود. بعد جواب این ایراد را به این صورت بیان می‌کند که وقتی ماهیت در مرتبه ذات موجود نباشد، معنایش این نیست که در مرتبه ذات معدوم است، بلکه به این معناست که ماهیت در مرتبه ذات موجود نیست به نحو سلب محصل.

علامه دوانی از کسی که می‌خواهد از شیخ دفاع کند عبارتی به این مضمون نقل می‌کند که: هر معلولی در مرتبه علتش معدوم است؛ یعنی در مرتبه علت، وجود از معلول سلب می‌شود.

بعد خود ایشان بر این مطلب ایراد می‌گیرد و می‌گوید مثل همین ایراد در اینجا هم وارد است. الماهیة لیست من ذاتها أن تکون معدومة و لیست من ذاتها أن تکون موجودة. «لیست من ذاتها أن تکون معدومة» یک مطلب است و «من ذاتها أن تکون معدومة» مطلب دیگری است. دوانی این مطلب را گفته و مرحوم آخوند هم چندان ایرادی به آن ندارد.