خود مرحوم آخوند دو نوع تقدم و تأخر دیگر به انواع قبلی اضافه کرده. یکی از اینها بنا بر اصالت وجود است، یعنی بنا بر اصالت وجود باید به چنین تقدم و تأخری قائل شد، و دیگری بنا بر وحدت تشکیکی وجود است. اما آنچه که بنا بر اصالت وجود است مرحوم آخوند اسم آن را «تقدم بالحقیقه» گذاشته. گاهی دو چیز هر دو متصف می‌شوند به تحقق و حقیقت داشتن، ولی یکی از این دو آن حقیقت داشتن و واقعی بودن را بالذات دارد و دیگری به تبع اوّلی؛ به عبارت دیگر: آن اوّلی واقعیت داشتن را بلا واسطةٍ فی العُروض دارد و دومی بواسطةٍ فی العروض. بنا بر اصالت وجود، هم وجود موجود است و هم ماهیت، ولی وجود موجود است بالذات و ماهیت موجود است بالعرض و المجاز[١] . بنابراین هم وجود و هم ماهیت متصف به موجودیت می‌شوند، ولی چون وجود موجود است ماهیت موجود است، نه بر عکس و نه اینکه در عرض یکدیگر موجود باشند. به تعبیری که گاهی فلاسفه و بیشتر اصولیین به کار می‌برند: وجود موجود است بلا حیثیة تقییدیة، و ماهیت موجود است بحیثیة تقییدیة. بنابراین انتساب وجود به موجودیت أولی و اقدم است از انتساب ماهیت به موجودیت. این هم نوع دیگری از تقدم و تأخر است که قائلین به اصالت وجود آن را بیان می‌کنند.

تقدم بالحق

نوع دیگری از تقدم و تأخر را مرحوم آخوند بیان می‌کند که اسم آن را «تقدم بالحق[٢] » گذاشته. البته به قول مرحوم آخوند این مطلبی است که لا یعرفه إلّا الراسخون فی العلم. معنای «تقدم بالحقیقه» این بود که در حقانیت و واقعیت، یکی بر دیگری تقدم دارد؛ یعنی یکی اولا و بالذات واقعی است و دومی ثانیا و بالعرض.

[١] . اين مطلب را مكرر گفته‌ايم و ديگر تكرار نمی‌كنيم.

[٢] . يعنی تقدم به حقانيت.