منطق، کلی را تقسیم می‌کنند به متواطی و مشکک. می‌گویند: کلی متواطی آن است که صدقش بر همه افراد علی‌السویه است و کلی مشکک آن است که صدقش بر افراد بالتفاوت است. در کلی مشکک بعضی از افراد نسبت به بعض دیگر در این که مصداق این کلی باشند اولی هستند. بدون شک در میان کلی‌ها مشکک وجود دارد. اتفاقا این بحث آن طور که باید، در منطق شکافته و تشریح نشده است. بعضی کلی‌ها صدقشان بر افرادشان علی‌السویه است. مثلا افراد کلی آب در اینکه مصداق آب باشند تفاوتی ندارند؛ یعنی صدق آب بر همه افراد علی‌السویه است و لهذا در مورد آب أفعل تفضیل به کار نمی‌بریم و نمی‌گوییم «این آب‌تر است از آن». ولی بعضی کلی‌های دیگر چنین نیستند مثل سفید و عالِم.

نظریه بوعلی در کلی مشکک

در اینجا امثال بوعلی نظریه‌ای دارند و شیخ اشراق و صدرالمتألهین هر کدام نظریه دیگری دارند. نظریه امثال بوعلی این است که تشکیک در کلی‌های عَرَضی است؛ یعنی تشکیک در چیزهایی است که به آنها «عرضی خاص» یا «عرضی عام» می‌گوییم؛ یعنی تشکیک در چیزی است که ماهیت افراد خودش نیست. هر کلی که افرادش مصداق بالذاتش نیستند بلکه مصداق بالعرضش هستند می‌تواند مشکک باشد، مثل ابیض و عالِم. اما هر کلی که ذاتی افراد خودش است نمی‌تواند مشکک باشد، مثل ماء، هوا، نار و انسان. این است که امثال بوعلی می‌گویند «تشکیک در ماهیت جایز نیست» یعنی کلی مشکک وجود دارد ولی هیچ کلی مشککی ماهیت افراد خودش نیست، جنس یا نوع یا فصل نیست، بلکه کلی مشکک عرضی عام یا

[١] . در فصلهای بعد به مطلبی اشاره شده است كه مقداری با آنچه ما اينجا می‌خواهيم بگوييم، متفاوتاست.