یا سه تا برمی‌گردد؛ یعنی باقی تقدم و تأخرها همینهاست در شکل دیگر. این حرف حرف کوچکی هم نیست. مثلا برخی می‌گویند: تقدم و تأخر رتبی (یعنی تقدم و تأخر بالمکان) همان تقدم و تأخر بالزمان است، نه چیز علی‌حده‌ای. وقتی به مسافری که از راه کناره عازم مشهد است می‌گوییم «بابل مقدم بر ساری است» در واقع می‌خواهیم بگوییم تو در مسیر رفتنت از قم به مشهد، در زمان اول به بابل می‌رسی و در زمان بعد به ساری. پس «بابل مقدم است بر ساری» مَجاز است و در واقع می‌خواهیم بگوییم: در حرکت از قم به مشهد، زمان رسیدن به بابل مقدم است بر زمان رسیدن به ساری. پس تقدم بالمکان برگشت به تقدم بالزمان و چیز علی‌حده‌ای نیست.

در تقدم و تأخر بالشرف هم گفته شده است که برمی‌گردد به تقدم و تأخر زمانی[١] . گفته‌اند: اگر مثلا دو نفر عالم در یک رشته علمی داشته باشیم و یکی از اینها

اعلم از دیگری باشد، اینجا اگر به اعلم می‌گوییم «مقدم» در واقع اگر ذهن خودمان را بشکافیم یک معنی مجازی بیان کرده‌ایم. توضیح اینکه: وقتی دو نفر عالم باشند و یکی اعلم از دیگری باشد، در مجالسْ آن که اعلم است زودتر از دیگری حرکت می‌کند و بیرون می‌رود. پس وقتی می‌گوییم «این از آن جلوتر است» در واقع می‌خواهیم بگوییم: این در مقامی از علم است که نتیجه این مقام علمی این است که وقتی در اجتماع قرار بگیرد همیشه جلوتر از دیگری راه می‌رود؛ پس زمان بیرون رفتن این از اتاق یا داخل شدنش در اتاق، مقدم است بر زمان بیرون رفتن یا داخل شدن او. پس این تقدم و تأخر هم برمی‌گردد به تقدم و تأخر زمانی.

اینها احتمالاتی است که در اینجا گفته شده و ما بعد در این مورد بحث خواهیم کرد.

در اوایل کتاب گفته‌ایم که یکی از کارهای فلسفه تحقیق در ماهیت اشیاء است. ما باید به دست بیاوریم که تقدم و تأخر چیست. ما وجود تقدم و تأخر را درک می‌کنیم، ولی در مورد ماهیت و ملاکش باید بحث کنیم. در این اولین فصل از مباحث تقدم و تأخر[٢] فقط بیان می‌کنند که در عالم چیزی وجود دارد به نام تقدم و

[١] . برخی اين حرف را گفته‌اند.

[٢] . [فصل ٥.]