تقدم و تأخر دیگری هست که از آن تعبیر به تقدم و تأخر بالشرف یا بالفضل می‌شود. دو مجتهد را در نظر بگیرید که هر دو در علم فقه متخصص‌اند. می‌خواهید ببینید از نظر علمی[١] به کدام یک از این دو باید رجوع و از او تقلید کرد. می‌گویید :

«آقای زید مقدم است بر آقای عمرو» و تعبیر «تقدّم» را به کار می‌برید. یا فرض کنید دو دانشجو در یک کلاس، معروف‌اند به اینکه دانشجویان خوبی هستند. از معلم می‌پرسید «آیا فرقی هم میان این دو دانشجو هست؟». می‌گوید: بله، آقای الف جلوتر از آقای ب است. تعبیر «جلوتر» را به کار می‌برد که به معنای «مقدّم» است. در اینجا می‌خواهیم بگوییم در یک فضیلت که علم باشد این جلوتر است. اینجا غیر از اعلم بودن چیز دیگری نمی‌خواهیم بگوییم، ولی این مطلب را با کلمه تقدم و تأخر بیان می‌کنیم.

بنابراین ما اجمالا می‌دانیم که در مواردی ذهن ما چیزی را درک می‌کند که آن را با کلمه تقدم و تأخر بیان می‌کند.

دو سؤال

حال یک سؤال این است: آیا در این موارد تقدم و تأخر مشترک معنوی است؟ یعنی آیا این موارد، انواع تقدم و تأخرند و جامع مشترک دارند؟ یا نه، اصلا تقدم و تأخر مشترک لفظی است؟

ممکن است کسی بگوید «اینها تسمیه و نام‌گذاری است و دیگر جای بحث برای یک فیلسوف ندارد» و ممکن است کسی بگوید «تقدم و تأخر مشترک معنوی است». اگر تقدم و تأخر مشترک معنوی است، جامع مشترک میان همه این اقسام چیست؟

مسأله دیگر: آیا می‌توان بعضی از این تقدم و تأخرها را به بعض دیگر ارجاع کرد؟ این هم مسأله مهمی است. لقائل أن یقول: همه تقدم و تأخرها به یکی یا دو تا

[١] . فرض كنيد از جهات ديگر علی‌السويه‌اند.