ایشان به آن هم اشاره کرده‌اند، مسأله مراتب وجود است[١] . مسأله مراتب وجود که از عالیترین و عمیقترین و دقیقترین و مفیدترین بحثهای فلسفی است، این است که در عالم وجود هر موجودی در هر مرتبه‌ای که هست، آن مرتبه مقوِّم وجود آن موجود است؛ یعنی وجود هر موجودی، با بودن آن موجود در مرتبه‌ای که هست یکی است. موجودات مراتب طولی و عرضی دارند، یکی علت است و دیگری معلول، یکی در زمان قبل است و دیگری در زمان بعد، یکی در این قسمت عالم قرار گرفته و دیگری در قسمت دیگر عالم. اینچنین نیست که موجودات، وجود و هستی و حقیقتشان چیزی باشد و مرتبه‌شان چیز دیگری؛ یعنی این گونه نیست که اول موجودات را خلق کرده باشند و بعد آنها را در مراتبشان قرار داده باشند. مراتب وجود نظیر مراتب اعداد است. همان طور که هر عددی ذاتش و مرتبه و جایش یکی است و نبودن هر عددی در مرتبه‌اش مساوی است با نبودن خودش، مراتب وجود هم همین طور است. پس مرتبه هر وجودی مقوم ذات آن است.

مسأله حدوث جز با مسأله حرکت حل نمی‌شود

امر دیگری که گفتم «حق بود در اینجا مرحوم آخوند آن را توضیح می‌داد» این است: مسأله حدوث جز با مسأله حرکت حل نمی‌شود. بنا بر نظریه کون و فساد، حدوثْ یک امر عرضی اتفاقی است؛ چون می‌گوییم این شیء به دلیل اینکه علتش در این زمان بوده وجودش مقارن شده است با یک «آن» که قبل از آن «آن» معدوم بوده است و زمان قبل ظرف عدمش بوده است و این «آن» زمان حدوثش است و زمان بعد از این «آن» هم زمان وجودش است. پس حدوث یک حادث یک امر عرضی اتفاقی می‌شود؛ یعنی اشیاء که موجود می‌شوند، از مقارنتی که با زمان دارند (زمان جزء وجود اشیاء نیست)، ]حدوث آنها[ انتزاع می‌شود. وقتی علت، این شیء را در این «آن» ایجاد کرد، قبل از این «آن» زمانْ ظرف عدمش بوده و بعد از این «آن» زمان می‌شود ظرف وجودش. حدوث یعنی این وجودی که فعلا زمان ظرف وجودش است و قبلا زمان ظرف عدمش بوده. پس حدوث از رابطه وجود شیء با یک امر مقارن به نام زمان انتزاع می‌شود. این بنا بر نظریه قدما بود.

[١] . ما اين اصل را مكررا در همين درس و در جاهای ديگر بيان كرده‌ايم.