سید مرتضی به ذهن می‌آیند، و وقتی می‌گویند «متأخرین» علمای سه چهار قرن اخیر (از زمان صاحب جامع المقاصد به بعد) به ذهن می‌آیند. این یک امر مقایسه‌ای است و شاخص معینی هم ندارد. مثلا در فقه ممکن است کسی زمان علامه و محقق را معیار قرار بدهد و به کسانی که مقدم بر زمان علامه و محقق‌اند بگوید «قدما» و به کسانی که مؤخر از زمان این دو نفرند بگوید «متأخرین». خلاصه این یک امر عرفی است که خیلی هم رایج است.

اما در اصطلاح فلاسفه «حدوث و قدم» امور مقایسه‌ای نیستند، بلکه «حدوث» یعنی مسبوق بودن وجود شیء به عدمش و «قِدم» یعنی مسبوق نبودن وجود شیء به عدمش.

مرحوم آخوند حدوث و قدم را مشترک لفظی می‌دانند

مرحوم آخوند در اینجا حدوث و قدم را آن طور که ما تعریف کردیم، به معنای جامعی تعریف نکرده؛ اگر ایشان مانند ما برای حدوث و قدم تعریف جامعی ذکر کرده بود می‌توانست هر کدام از این دو را به دو قسم زمانی و ذاتی[١] تقسیم کند.

ایشان اینجا این طور فرموده: «الحدوث یطلق علی معنیین» و نگفته «الحدوث علی قسمین». بنابراین حدوث و قدم اشتراک لفظی دارند نه اشتراک معنوی؛ یعنی اصلا حدوث و قدم دو اصطلاح دارند. دو اصطلاح داشتن غیر از این است که یک امر دو قسم داشته باشد. «دو قسم» در جایی است که یک جامع مشترک هست که دو شاخه پیدا می‌کند، اما «دو معنا» در جایی است که دو اصطلاحِ جدا از یکدیگر است که ربطی به هم ندارند.

ایشان در اینجا گفته «حدوث و قدم بر دو معنی اطلاق می‌شوند». اینکه ایشان مطلب را به این صورت گفته، از این جهت است که می‌خواسته از بعضی اشکالاتی که احیانا پیش می‌آید نجات پیدا کند، ولی ما خواهیم گفت که دچار بعضی اشکالات دیگر خواهند شد.

[١] . حدوث ذاتی: مسبوق بودن وجود شیء به عدم ذاتی، حدوث زمانی: مسبوق بودن وجود شیء بهعدم زمانی، قِدم ذاتی: مسبوق نبودن وجود شیء به عدم ذاتی، و قِدم زمانی: مسبوق نبودن وجود شیءبه عدم زمانی.