مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧١٢
مجـموعه آثار اسـتاد شهيد مطـهری، جلد ١٢، ص ٧١٢
است. این دو بحث به اعتبار همریشه بودن، در یک مرحله و تحت یک عنوان ذکر شده است[١] .
بحث حدوث و قدم شاید بیشتر ریشه کلامی داشته باشد؛ یعنی بسیاری از مباحث حدوث و قدم را متکلمین طرح کردهاند و بعد، از کلام وارد فلسفه شده است.
تعریف حدوث و قدم
در باب حدوث و قدم اول باید ببینیم تعریف این دو چیست، و بعد باید بپردازیم به اقسام[٢] حدوث و قدم.
معمولا حدوث را این گونه تعریف میکنند: بودن وجود شیء بعد از عدمش (کون وجود الشیء بعد عدمه)؛ به تعبیر دیگر: مسبوقیة وجود الشیء بعدمه؛ یعنی اگر چیزی وجود داشته باشد و عدم هم داشته باشد و عدمش سابق بر وجودش باشد به آن میگوییم: حادث. پس اگر میان وجود و عدم شیء رابطه سبق و لحوق باشد به این صورت که عدمش تقدم بر وجودش داشته باشد، این به معنای حدوث است[٣] .
حال، تعریف قِدم که نقطه مقابل حدوث است چیست؟ قدم یعنی مسبوق نبودن وجود شیء به عدمش؛ یعنی وجود شیءْ متأخر از عدمش نباشد و عدمش تقدم بر وجودش نداشته باشد.
اگر چنین تعریف جامعی برای حدوث و قدم بیان کنیم[٤] آنوقت میتوانیم
تقسیم کنیم و بگوییم: چند جور حدوث داریم: حدوث زمانی و در مقابلش قدم زمانی، حدوث ذاتی و در مقابلش قدم ذاتی، و نیز اگر حرف میرداماد را قبول کنیم : حدوث دهری و در مقابلش قدم دهری.
[١] . اينجا اول بحث حدوث و قدم را مطرح میكنند و بعد وارد بحث سبق و لحوق میشوند. شايد بهتراين بود كه اول بحث سبق و لحوق مطرح شود.
[٢] . اينكه بايد در اينجا تعبير «اقسام» را به كار ببريم يا تعبير «معانی»، مطلبی است كه بعدا روی آن بحثمیكنيم.
[٣] . بعدا خواهيم گفت كه تعريفی كه ما بيان میكنيم، به دلايلی با تعاريفی كه در اينجا شده فرق میكند.
[٤] . البته ممكن است بعدا دچار اشكالاتی شويم كه بايد ببينيم میتوانيم آنها را رفع كنيم يا نه.