به نظر ما این از بحثهایی است که باید به آن پرداخت. ما چون مکررا وعده داده بودیم، برای اینکه خلف وعده نکرده باشیم و مخصوصا برای رفع اشکالات میرزای جلوه و امثال او، این بحث را دوباره طرح می‌کنیم.

مسأله سوم

مسأله سوم، مسائل مربوط به زمان است که این را هم در گذشته وعده داده‌ایم. ضرورت دارد که مسأله زمان مفصل‌تر بحث شود مخصوصا در عصر حاضر؛ یعنی آن مقدار که بحث شد، شاید کافی نباشد. در این کتاب مسأله «وحدت و تعدد زمان» به درستی طرح نشد و ]مبنای[ ایشان بالصراحه معلوم نشد گرچه گاهی به آن اشاره کرده‌اند. تنها کسی که این مسأله را به طور صریح طرح کرده آقای طباطبایی هستند که گفته‌اند «زمان متعدد است» و از گوشه و کنار حرفهای مرحوم آخوند هم چنین مطلبی استفاده می‌شود. خلاصه مرحوم آخوند به طور صریح و قاطع طرح نکرده‌اند که آیا به عدد حرکتهای عالم زمان وجود دارد، یا فقط یک زمان عمومی وجود دارد که همه اشیاء در آن غوطه‌ورند؟ و اگر یک حرکت عمومی وجود دارد، آن حرکت عمومی چیست؟ آنوقت این مسأله که «آیا سرعت و بطؤ در حرکت جوهریه معنی دارد یا نه؟» از یک طرف به بحث زمان مربوط می‌شود و از طرف دیگر به خود بحث سرعت و بطؤ.

خود بحث سرعت و بطؤ هم ناتمامیهایی داشت که باید تمام شود. فصل چهاردهم این بود: فی أنّ کل جسم لابدّ و أن یکون فیه مبدأ میل مستقیم أو مستدیر. گفتیم: خود این بحث ارزش زیادی ندارد، ولی در آن استطرادا مسأله سرعت و بطؤ مطرح شد و در این مسأله این آقایان به اینجا رسیدند که هیچ حرکتی وجود ندارد مگر اینکه احتیاج به معاوق دارد. آیا واقعا همین طور است؟ آیا مسأله سرعت و بطؤ را فقط با معاوق می‌توان حل کرد و راه حل دیگری ندارد؟ دیدیم که آقای طباطبایی حرف دیگری داشتند.

مسأله‌ای هم که در آخرین فصل مطرح شد مسأله بسیار مهمی بود؛ یعنی این مسأله که طبیعت قوای جسمانی اقتضا می‌کند متناهی بودن را، بنابراین امکان ندارد عالم جسمانی از آن جهت که جسمانی است، اگر از بیرون مدد نرسد، بقا و استمرار داشته باشد.

ان شاءالله این مسائل را در حدی که مقدور باشد طرح می‌کنیم.